سیما، صدا و ظرفیت فرهنگی تعزیه

امسال قرین شدن محرم و فروردین که با مراسم خاص خود هر یک به گونه ای حضوری پررنگ در فرهنگ سرزمین ما دارند و هنرمندی ایرانیان در تلفیق و در عین حال نگاه داشتن حدود هر کدام توجه بسیاری از اهل نظر و قلم را به خود معطوف داشت

کد خبر: ۷۵۷۶

و از برکت این عنایت ، محک نقدی هم بر برنامه های نوروزی امسال صدا و سیما خورد و تا آنجا که من با این دسته از نوشته ها در مطبوعات مختلف برخوردم ، گویا صدا و سیما در مجموع به سمع و نظر "قبول " اهل نقد افتاد. باید به تمامی تلاشگرانی که در نوروز "نو" آوردند و جای تازه ای برای این دو رسانه در دل مخاطبان باز کردند، تبریک گفت.یکی از زنجیره های داستانی پرطرفدار این ایام "شب دهم " بود که در14 شب از آغاز محرم و طبعا در طول تعطیلات نوروزی بسیاری از هم میهنان را به پای شبکه یک سیما کشانید جذابیت داستان و بازیهای تحسین برانگیز و کارگردانی خوب این زنجیره در نشان دادن جایگاه تعزیه در بافت فرهنگ مردم ، فرصتی مناسب برای تامل در "ظرفیت نمایش تعزیه در فرهنگ مردم ایران" فراهم آورد.تمام تلاش "هنر" بویژه زمانی که ابزار رسانه جمعی را در اختیار می گیرد، بیان برداشت ذهن هنرمند از هستی است ، به گونه ای که در دلها بنشیند و احساس و اندیشه مخاطبان را به حرکت آورد و به یافتن موضع جدید یا تحکیم مواضع پیشین وادارد؛ بویژه در هنر نمایش که هنرمند را بدون واسطه و در "آن " رو در روی مخاطب قرار می دهد، این تلاش و "هنرمندی " به اوج می رسد و نمایش تعزیه چنین ظرفیتی را برای انتقال پیام در بلندترین مراتب و با بیشترین تاثیرگذاری بخوبی دارد.وجه تاریخی "شب دهم "، این تلقی تاریخی را هم پیش می آورد که اگر "تعزیه " به منزله یکی از هنرهای ملی ما سیر طبیعی خود را می داشت ، شاید امروز به بالندگی ای بسیار بیش از این و چنان که شایسته زمانه ماست می رسید در مطالعه تاریخ جوامع به نظر می رسد که سطح متوسط برونداد فرهنگ های مختلف با سطح توسعه یافتگی اجتماعی و اقتصادی آنها همتراز باشد. نمی توان انتظار داشت جامعه ای که از بعد سیاسی در وابستگی و استبداد و اختناق ، از حیث اقتصادی در شرایط عدم ثبات و عقب ماندگی و از لحاظ اجتماعی در بند ساختارهای ناعادلانه عزت کش بوده ، در عرصه فرهنگ پرواز بلند و در سطحی وسیع زایش های نو داشته باشد نمایش "تعزیه " نیز که همزمان از چند هنر بهره می برد، در مسیر تکامل خود محکوم همین شرایط شده است . شعر، موسیقی و آواز، طراحی لباس و صحنه و معماری ایرانی در خدمت بازیگری بوده اند و در مجموع در خدمت پیامی مقدس و چنان نیرومند که حتی امروز با وجود این توقف یا پسرفت یکی دو قرن اخیر ، تاثیری شگرف بر تماشاگر دارد.اگر تحولات فرهنگی دهه های اخیر، نهضتهای رهایی بخش سیاسی در کل منطقه ما و نیز کشورمان و در پی آن اصلاحات نظام اجتماعی و اقتصادی را موجب شده و در عین حال آنها را در خدمت ارتقای فرهنگ و رونق محصولات فرهنگی قرار داده است "تعزیه " نیز می توانسته هم نقش "تغییردهنده " و تحول بخش را در کنار دیگر فعالیت های فرهنگی و هنری ایفا کند و هم در طول زمان به مایه ها و ساختهای بدیع و موثری ، متناسب با سطح و نحو اندیشه و احساس ایرانی امروز دست یابد. ساختها و مایه های شعر امروز را به کار بگیرد و یا همان توانمندی که روزگاری این همه مضمون و قصه و روضه های متنوع را با استفاده از انواع اوزان شعری ، ضرب المثل ها، مایه های موسیقی و ادب و رسوم سنتهای ایرانی حول محور نهضت حسین بن علی )ع ( تدوین و تکثیر کرده و بازیگران خود را از میان مردم کشاورز و صنعتگر و کاسب شهر و روستا برگزیده و پرورده و سامان داده و سرمایه مادی تدارک و استمرار کار خود را از دسترنج تامین کرده که اقشار مختلف از سر صدق نیت و عمق رغبت تقدیم و حتی نذر و عهد کرده اند، در روزگار ما و در این شور شگفت که هر محرم ایران را فرامیگیرد نیز نقش امروزین ایفا کند.تقدس حوزه مضامین "تعزیه " همواره عنایت عالمان تاریخ مذهب و اهل قرآن و تفسیر را موجب می شد تا محدوده های "نباید" را هشدار دهند. طبعا نسلی هم که "تحریفات عاشورا" را شناخته و ابزارهای تحقیق تاریخی امروز و فقیهان در صحنه را در کنار دارد، باید بهتر بتواند این هنر مردمی نیرومند و این رسانه جمعی یکتا را از خدشه های تاریخی منقح کند و شعر متعالی این عصر و موسیقی و آواز عرفانی ایرانی و نیز دستاوردهای پژوهش در هنر اسلامی و ایرانی را در خدمت حماسه ای قرار دهد که حکایت اوج تعهد مخلوقاتی از نوع بنی آدم در برابر مفهوم حق است و پیام جهانی و جاودان آن مفهومی است با نام عزت که بیش از آن که با شرح و بسط معنای واژه قابل درک باشد با گوش سپردن به نقل آن حکایت و بیش از آن با تماشای نماهای گونه گون کهکشان منشها و کنشهای والا و عزتمند این حماسه ، وجدان می شود، سیما و صدا، ظرفیت آن را دارند که با معرفی آگاهانه و ظریف این هنر، آن را صرفا از موضوعی برای مطالعات مردم شناسی و پژوهش های هنری به جایگاه فعالیت فرهنگی زنده ای برای تنزیه و ترفیع روح انسان و اخلاق اجتماعی تبدیل کنند.