راز آسمان «شب پرستاره» فاش شد؟
پژوهش تازه اخترشناسان نشان می‌دهد تابلوی «شب پرستاره» ونسان ون‌گوگ ممکن است آسمان پیش از طلوع خورشید در ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹ را به تصویر کشیده باشد؛ فرضیه‌ای که تاریخ‌گذاری این شاهکار هنری را به چالش می‌کشد.
به گزارش جام جم آنلاین به نقل از یورونیوز؛ تابلوی «شب پرستاره» ونسان ون‌گوگ، یکی از مشهورترین آثار تاریخ هنر، بار دیگر به کانون توجه دانشمندان بازگشته است؛ این‌بار نه به‌دلیل رنگ‌های خیره‌کننده و خطوط چرخان آسمان، بلکه به‌خاطر احتمال ارتباط آن با آرایش واقعی ستارگان و اجرام آسمانی در یک صبح تابستانی در فرانسه. پژوهشگران معتقدند این نقاشی ممکن است بیش از آن‌که بازتابی صرف از تخیل هنرمند هلندی باشد، از مشاهدات او از آسمان الهام گرفته باشد.
گروهی از پژوهشگران کره جنوبی به سرپرستی الیجاه جونگ‌هیون کیم، مدیرعامل یک شرکت تلسکوپ‌سازی در سئول و پژوهشگر حوزه فضا، با استفاده از محاسبات اخترشناسی، اسناد تاریخی، اطلاعات هواشناسی و نامه‌های ون‌گوگ، احتمال داده‌اند که آرایش آسمانی این تابلو با آسمان پیش از طلوع خورشید در ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹، برابر با ۳۱ تیر ۱۲۶۸، مطابقت داشته باشد. نتایج این پژوهش در نشریه علمی «گزارش‌های علمی» (Scientific Reports) منتشر شده است.
این پیشنهاد، تاریخ‌گذاری رایج اثر را که آن را متعلق به ژوئن ۱۸۸۹ می‌داند، زیر سؤال می‌برد؛ هرچند پژوهشگران تأکید دارند که یافته‌هایشان به‌تنهایی نمی‌تواند تاریخ دقیق خلق تابلو را به‌طور قطعی مشخص کند.
ردپای ماه، زهره و صورت فلکی ثور
تابلوی «شب پرستاره» آسمانی آبی و چرخان را نشان می‌دهد که ستارگان درخشان و هلالی نورانی بر آن خودنمایی می‌کنند. در پایین تصویر، روستایی آرام دیده می‌شود و درختان سرو در یک سوی تابلو به سمت آسمان سر برآورده‌اند. همین ترکیب خیال‌انگیز، سال‌هاست این پرسش را مطرح کرده که آیا ون‌گوگ آسمانی واقعی را بازآفرینی کرده یا منظره‌ای برآمده از تخیل خود ساخته است.
گروه پژوهشی با بازسازی موقعیت اجرام آسمانی و بررسی طرح‌های اولیه ون‌گوگ، به این نتیجه رسیده است که در سپیده‌دم ۲۲ ژوئیه ۱۸۸۹، ماه هلالی، سیاره زهره و خوشه ستاره‌ای قلائص در صورت فلکی ثور در موقعیتی قرار داشتند که با بخش‌هایی از آسمان نقاشی‌شده همخوانی دارد.
به گفته پژوهشگران، شکل هلال ماه در آن تاریخ نیز به تصویر ماه در تابلو نزدیک‌تر است؛ درحالی‌که در اواسط ژوئن، ماه به شکل باریک و هلالی ترسیم‌شده در اثر دیده نمی‌شد. بررسی سوابق هواشناسی تاریخی نیز نشان می‌دهد شرایط جوی در حوالی تاریخ پیشنهادی می‌توانسته برای مشاهده آسمان مناسب باشد.
پژوهشگران همچنین آرایش ستارگان در تابلو را با شکل قرارگیری ستارگان خوشه قلائص مقایسه کرده‌اند. این خوشه، بخشی از صورت فلکی ثور است و آرایش ستارگان آن الگویی شبیه حرف V انگلیسی ایجاد می‌کند؛ الگویی که محققان شباهت‌هایی میان آن و بخش مرکزی آسمان نقاشی یافته‌اند.
چرا تاریخ خلق تابلو محل اختلاف است؟
تاریخ‌نگاران هنر به‌طور سنتی زمان خلق «شب پرستاره» را ژوئن ۱۸۸۹ می‌دانند؛ دوره‌ای که ون‌گوگ در آسایشگاهی در سن‌رمی دو پرووانس فرانسه اقامت داشت. او چند ماه پیش از آن، در جریان بحرانی روانی و پس از مشاجره با پل گوگن، گوش چپ خود را بریده بود.
بااین‌حال، تطبیق موقعیت ماه و دیگر اجرام آسمانی با آسمان اواسط ژوئن، پرسش‌هایی را درباره این تاریخ‌گذاری ایجاد کرده است. پژوهش جدید می‌کوشد با ترکیب شواهد اخترشناسی و اسناد تاریخی، توضیح دقیق‌تری برای آرایش آسمان در این تابلو ارائه کند.
کیم در اظهارنظری درباره این پژوهش گفته است که هیچ دو آسمانی کاملاً شبیه یکدیگر نیستند و همواره تغییراتی در آنها رخ می‌دهد. او معتقد است ون‌گوگ این تغییرات را مشاهده کرده و در اثر خود بازتاب داده است. کیم همچنین ۲۲ ژوئیه را تاریخ مناسب‌تری برای توضیح آسمان تابلو می‌داند.
آیا آسمان نقاشی دقیقاً به یک شب تعلق دارد؟
با وجود این یافته‌ها، پژوهشگران درباره نتیجه‌گیری قطعی احتیاط می‌کنند. ون‌گوگ «شب پرستاره» را صرفاً با ایستادن کنار پنجره و انتقال مستقیم آنچه می‌دید، خلق نکرد؛ او این اثر را در کارگاه نقاشی آسایشگاه و با استفاده از طرح‌های اولیه، حافظه و بازآفرینی هنری خود پدید آورد. ازاین‌رو، ممکن است آسمان نقاشی ترکیبی از مشاهدات چند شب مختلف باشد و همه عناصر آن الزاماً به یک تاریخ مشخص تعلق نداشته باشند.
خوزه لوئیس آراگون، فیزیک‌دان دانشگاه ملی خودمختار مکزیک که پیش‌تر این تابلو را بررسی کرده، اما در پژوهش جدید مشارکت نداشته است، مطالعه انجام‌شده را پژوهشی دقیق و میان‌رشته‌ای توصیف می‌کند. بااین‌حال، او تاریخ پیشنهادی ژوئیه را فرضیه‌ای جذاب می‌داند، نه پاسخی قطعی.
در کنار این دیدگاه، برخی کارشناسان نیز درباره تفسیر تازه تردید‌هایی مطرح کرده‌اند. از جمله، درباره نحوه تطبیق موقعیت ستارگان و محدوده آسمانی که پژوهشگران برای بازسازی صحنه در نظر گرفته‌اند، پرسش‌هایی وجود دارد. بنابراین، هنوز نمی‌توان تاریخ دقیق خلق اثر یا منشأ تمام عناصر آسمانی آن را قطعی دانست.
آنچه این پژوهش را مهم می‌کند، تلاش برای پیوند دادن تاریخ هنر با شواهد قابل‌آزمون علمی است؛ تلاشی که می‌تواند درک تازه‌ای از شیوه کار ون‌گوگ و مرز میان مشاهده واقعیت و تخیل هنری او ارائه کند. در این نگاه، «شب پرستاره» ممکن است نه صرفاً تصویری خیالی از آسمان، بلکه بازآفرینی هنرمندانه منظره‌ای واقعی باشد؛ منظره‌ای که ون‌گوگ آن را با زبان منحصر‌به‌فرد خود به یکی از ماندگارترین آثار تاریخ هنر تبدیل کرد.
