به گزارش جام جم آنلاین؛ ارجاع مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به حمله خشایارشا به آتن در سخنرانی اخیرش در یونان، بار دیگر توجه‌ها را به نحوه استفاده از تاریخ باستان در سیاست امروز جلب کرده است؛ روایتی که در آن، جنگ‌های ایران و یونان به بخشی از داستان شکل‌گیری تمدن غرب تبدیل می‌شود. اما بازنمایی خشایارشا در سینمای آمریکا بسیار قدیمی‌تر از این مناقشات است. هالیوود از دهه ۱۹۶۰ میلادی، یعنی حدود دو دهه پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، به سراغ این پادشاه هخامنشی رفته و در آثار مختلف، چهره‌هایی متفاوت از او ساخته است؛ از فرمانروایی درگیر مناسبات درباری و روایت‌های دینی تا پادشاهی اغراق‌شده و تهدیدآمیز در فیلم ۳۰۰. این تفاوت فقط به سلیقه کارگردانان یا اقتضائات داستان‌گویی محدود نمی‌شود؛ بلکه پرسشی مهم‌تر را پیش می‌کشد: سینما چگونه از یک شخصیت تاریخی برای ساختن تصویری از تمدن خودی و دشمن تمدنی استفاده می‌کند؟
خشایارشا؛ شخصیتی فراتر از یک روایت سینمایی
خشایارشا، پادشاه هخامنشی، به دلایل مختلف در روایت‌های تاریخی و سینمایی غرب حضور داشته است. یکی از این دلایل، ارتباط او با داستان استر در کتاب مقدس عبری است؛ روایتی که در آن پادشاهی با نام اخشورش حضور دارد و در سنت رایج، معمولاً با خشایارشا یکسان دانسته می‌شود. دلیل دیگر، لشکرکشی او به یونان در سال ۴۸۰ پیش از میلاد و جایگاه این جنگ‌ها در حافظه تاریخی غرب است.
این دو زمینه، امکان روایت‌های متفاوتی از یک شخصیت را فراهم کرده‌اند. در یک روایت، خشایارشا پادشاهی در بستر مناسبات درباری و داستانی دینی است و در روایتی دیگر، فرمانروای سپاهی مهاجم که در برابر قهرمانان یونانی قرار می‌گیرد. بنابراین، بازنمایی او در سینما را نمی‌توان صرفاً با یک تصویر ثابت توضیح داد؛ باید دید هر اثر چه داستانی را انتخاب می‌کند، چه ویژگی‌هایی را برجسته می‌سازد و مخاطب را به همدلی با کدام شخصیت‌ها فرامی‌خواند.
از «استر و پادشاه» تا «۳۰۰»
فیلم «استر و پادشاه» (Esther and the King)، محصول ۱۹۶۰، یکی از نمونه‌های قدیمی حضور این شخصیت در سینمای آمریکا و ایتالیاست. این فیلم به کارگردانی رائول والش، داستان خود را در بستر دربار ایران و روایت استر پیش می‌برد. در اینجا، شاه ایران بخشی از یک درام تاریخی و درباری است و داستان بر مناسبات قدرت، روابط شخصیت‌ها و سرنوشت استر تمرکز دارد. اطلاعات ثبت‌شده در آرشیو مؤسسه فیلم آمریکا نیز نشان می‌دهد که این اثر در نوامبر ۱۹۶۰ اکران شده است.
چند دهه بعد، فیلم «۳۰۰» (۳۰۰)، ساخته زک اسنایدر در سال ۲۰۰۶ و برگرفته از رمان مصور فرانک میلر، تصویر متفاوتی از خشایارشا ارائه کرد. این بار، پادشاه هخامنشی در برابر لئونیداس و جنگجویان اسپارتی قرار می‌گیرد؛ تقابلی که با اغراق بصری، بدن‌های فراواقعی، خشونت نمایشی و عناصر فانتزی همراه است. در این اثر، خشایارشا صرفاً فرمانده یک امپراتوری نیست، بلکه به نمادی از قدرتی تهدیدآمیز و فراانسانی تبدیل می‌شود.
تفاوت این دو فیلم را نباید به‌تنهایی دلیلی بر وجود یک سیاست سینمایی یکپارچه دانست؛ موضوع مهم‌تر، تفاوت زمینه روایی و شیوه شخصیت‌پردازی آنهاست. پژوهشگران بازنمایی جنگ‌های ایران و یونان نیز به فاصله تصویر خشایارشا در «۳۰۰» از منابع تاریخی و به نقش تقابل شرق و غرب در ساختار روایی این فیلم اشاره کرده‌اند.
وقتی زبان تصویر به ساختن «دیگری» کمک می‌کند
یکی از مهم‌ترین ابزار‌های فیلم «۳۰۰»، زبان بصری آن است. اسپارتی‌ها با بدن‌های ورزیده، پوشش جنگی ساده و رفتار‌هایی مبتنی بر انضباط و شجاعت نمایش داده می‌شوند. در مقابل، خشایارشا با زیورآلات فراوان، پوششی متفاوت، ظاهری نامتعارف و رفتاری آمیخته به شکوه، تهدید و اغواگری ظاهر می‌شود. این تفاوت‌ها صرفاً جزئیاتی در طراحی صحنه نیستند؛ در کنار روایت داستان، به مخاطب کمک می‌کنند تا دو سوی نبرد را با ارزش‌های متفاوتی پیوند دهد.
در چنین چارچوبی، ویژگی‌هایی که فیلم به قهرمانان اسپارتی نسبت می‌دهد، با تصویر قهرمان جنگاور و مقاوم هم‌خوان می‌شود؛ حال آنکه ظاهر خشایارشا و شیوه نمایش قدرت او، فاصله‌ای آشکار میان این شخصیت و الگوی قهرمانانه مورد تأکید فیلم ایجاد می‌کند. به این ترتیب، تقابل نظامی میان دو طرف، به تقابلی ارزشی و هویتی نیز تبدیل می‌شود.
این سازوکار در نمایش سپاهیان ایران هم دیده می‌شود. شخصیت‌های اسپارتی عموماً هویت فردی و نقش روایی مشخصی دارند، اما بخش بزرگی از نیرو‌های ایرانی در قالب توده‌ای از جنگجویان ناشناس، چهره‌های اغراق‌شده و موجوداتی با ظاهر فراواقعی نمایش داده می‌شوند. نتیجه آن است که یک سپاه تاریخی متشکل از مردمان گوناگون، در جهان فیلم به نیرویی یکدست و بیگانه تبدیل می‌شود.
این تصویر با واقعیت تاریخی شاهنشاهی هخامنشی، امپراتوری گسترده‌ای با مردمان، فرهنگ‌ها و نیرو‌های نظامی متنوع، فاصله دارد. البته فیلم «۳۰۰» اثری فانتزی و مبتنی بر رمان مصور است، نه بازسازی مستند یک واقعه تاریخی؛ اما همین انتخاب‌های هنری می‌توانند در ذهن مخاطب، تصویری ماندگار از گذشته بسازند.
شرق مستبد، غرب آزادی‌خواه؛ روایتی قدیمی‌تر از هالیوود
تقابل میان یونانیان آزادی‌خواه و ایرانیان مستبد، با ساخته‌شدن فیلم «۳۰۰» آغاز نشده است. این الگو ریشه‌هایی در روایت‌های یونانی باستان از جنگ‌های ایران و یونان دارد و در دوره‌های بعد، در آثار ادبی، هنری و سیاسی غرب بازتولید شده است. در چنین روایتی، یونانیان نماد آزادی، خودفرمانی و مقاومت معرفی می‌شوند و ایرانیان در جایگاه نیرویی قرار می‌گیرند که با قدرت متمرکز و سلطه‌جویی شناخته می‌شود.
این تصویر، همه پیچیدگی‌های تاریخی را در دو سوی ساده‌شده قرار می‌دهد: قهرمانانی که برای آزادی می‌جنگند و دشمنانی که تهدیدی برای شیوه زندگی آنان به شمار می‌روند. در این چارچوب، نبرد ترموپیل از یک واقعه نظامی فراتر می‌رود و به داستانی درباره سرنوشت تمدن غرب تبدیل می‌شود.
با این حال، تاریخ واقعی یونان باستان و شاهنشاهی هخامنشی پیچیده‌تر از این دوگانه است. ساختار سیاسی اسپارت، برای مثال، با مفاهیمی مانند آزادی همگانی و برابری شهروندی به معنای امروزی سازگار نبود؛ همان‌طور که حکومت هخامنشی را نیز نمی‌توان صرفاً با تصویر یک نیروی یکدست و بیگانه توضیح داد. پژوهش‌های جدید درباره بازنمایی جنگ‌های ایران و یونان، بر ضرورت توجه به فاصله میان روایت‌های باستانی، بازخوانی‌های سیاسی بعدی و شواهد تاریخی تأکید می‌کنند.
از حافظه تاریخی تا سیاست امروز
در نهایت، مسئله فقط این نیست که هالیوود خشایارشا را چگونه نمایش می‌دهد؛ مسئله این است که سینما چگونه با انتخاب بخشی از تاریخ، برجسته‌کردن برخی ویژگی‌ها و کنارگذاشتن برخی پیچیدگی‌ها، به مخاطب می‌گوید چه کسی قهرمان است و چه کسی باید در جایگاه دشمن قرار گیرد. از «استر و پادشاه» تا «۳۰۰»، خشایارشا در جهان سینما چهره‌ای ثابت نداشته است. همین تغییر چهره نشان می‌دهد که شخصیت‌های تاریخی، در گذر زمان، نه‌فقط موضوع روایت، بلکه ابزار بازاندیشی درباره هویت، قدرت و مرز‌های تمدنی نیز می‌شوند.
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند
