دیابت؛ فاصله علم تا عمل

جام جم آنلاین: دیابت دیگر صرفا یک بیماری نیازمند مصرف دارو و کنترل قند خون نیست؛ معادله‌ای پیچیده است که از دانش پزشکی و دستاورد‌های درمانی تا سبک زندگی و خودمراقبتی را دربرمی‌گیرد. هفتمین کنگره بین‌المللی درمان دیابت نیز هفته گذشته و در آستانه «روز جهانی دیابت»، با همت انجمن دیابت ایران و به میزبانی دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد؛ رویدادی که سنگ محک ارزیابی جدیدترین دستاورد‌های علمی و نقاط درخشان پزشکی کشور در حوزه غدد بود. درواقع در حالی که آمار مبتلایان به این بیماری در ایران سیری صعودی به خود گرفته است، اما متخصصان تاکید می‌کنند که علم و دانش برای کنترل و درمان دیابت در ایران به جایگاه ویژه‌ای رسیده است. روز جهانی دیابت، فرصت خوبی برای یادآوری این واقعیت است که فارغ از راه‌های کنترلی و درمانی موجود، بیماری دیابت، ریشه‌ای عمیق در سبک زندگی ما دارد؛ از همین رو، با وجود پیشرفت‌های علمی در این حوزه، همچنان شاهد شمار قابل توجهی از مبتلایان به این بیماری هستیم.

 

دهه‌های قبل همه‌چیز متفاوت بود. دیابت برای سال‌های طولانی، بیماری خاموشی بود که درست زمانی تشخیص داده می‌شد که کار به عوارض تخریب‌کننده آن رسیده بود، اما مسیر ایران در دهه‌های اخیر، یک دگرگونی بنیادین را تجربه کرده است؛ از سال‌هایی که سیستم بهداشت و درمان کشور حتی در ابتدایی‌ترین فرم‌های انسولین و پروتکل‌های مراقبت‌های اولیه وابسته و دست‌بسته بود. تا امروز که به لطف شبکه گسترده بهداشت، آموزش پزشکان و متخصصان زبده و ورود به عرصه‌های نوین پژوهشی، ایران به یکی از قطب‌ها و مراجع علمی مدیریت دیابت در منطقه تبدیل شده است: «امروز جامعه پزشکی ایران با وجود صد‌ها پزشک دیابتولوژیست و متخصص غدد، پا به پای آخرین مقالات و گایدلاین‌های جهانی پیش می‌رود.» این را دکتر سعید کلباسی، رئیس هیأت‌مدیره انجمن دیابت ایران در گفت‌و‌گو با جام‌جم می‌گوید: «در سال‌های اخیر به همت انجمن دیابت ایران و تلاش بی‌وقفه جامعه پزشکی، توانسته‌ایم از نظر سواد و بنیه علمی در حوزه دیابتولوژی به سطحی برسیم که کاملا هم‌تراز با کشور‌های پیشرفته دنیا حرکت کنیم. دانش متخصصان ما به‌روز است و با برگزاری مداوم کارگاه‌ها و جلسات علمی، پزشکان ایرانی آخرین دستاورد‌های درمانی را در عمل به کار می‌گیرند.» دکتر کلباسی معتقد است که ما حتی در سخت‌ترین شرایط تحریمی موفق شدیم جدیدترین خط دارو‌های تزریقی روز دنیا را به چرخه درمانی کشور وارد کنیم؛ دستاوردی که ایران را در حوزه دیابت در میان کشور‌های منطقه و دنیا زبانزد کرده است. 

 

اما در طرف دیگر این میدان، توانمندی نظام سلامت ایران در شناسایی زودهنگام بیماری، نمونه‌ای کم‌نظیر در سطح جهان به ثبت رسانده است. دکتر سینا کوثری، عضو هیأت‌مدیره انجمن دیابت ایران هم در گفت‌وگویی دیگر با جام‌جم، از کارنامه درخشان کشور در پایش ملی می‌گوید: «از منظر آمار و زیرساخت، عملکرد نظام سلامت ما درخشان است؛ برای نمونه در پویش ملی سلامت در سال ۱۴۰۲، ما موفق شدیم بیش از ۷۴‌درصد از جمعیت بالای ۱۸ سال کشور را در زمینه دیابت و فشار خون غربالگری کنیم؛ رکوردی بزرگ که نشان می‌دهد سطح آگاهی و حساسیت بهداشتی نسبت به دیابت در کشور ما از بسیاری از مناطق دنیا و کشور‌های هم‌تراز بالاتر است.» اتفاقی که نشان می‌دهد توانمندی، تخصص و بنیه علمی ما در این زمینه غنی است و حتی در بخش‌هایی، جلوتر از کشور‌های دیگر حرکت می‌کنیم. 

دکتر کوثری، اما به روی دیگر این سکه اشاره و تاکید می‌کند: «با وجود این‌که آگاهی‌بخشی اولیه بسیار خوب بوده، اما متأسفانه هنوز کیفیت کنترل قند خون در میان بیماران، به نقطه مطلوب و ایده‌آل نرسیده است.»، اما ریشه این مسأله کجاست؟ سؤالی که دکتر کوثری، پاسخش را در سبک زندگی بیماران مبتلا به دیابت می‌داند و عنوان می‌کند: «ما بیماری را کشف می‌کنیم و هشدار لازم را به او می‌دهیم، اما از این نقطه به بعد، مدیریت دیابت به رفتار و پیگیری خود بیمار گره می‌خورد. متأسفانه گروهی از بیماران پس از شناسایی اولیه، برای پیگیری مستمر، تنظیم دوز، اصلاح سبک زندگی و مراجعه‌های دوره‌ای به پزشک تعلل می‌کنند. یعنی دانش و تخصص به قدر کفایت در کشور مستقر است، اما نیاز داریم فرهنگ خود‌مراقبتی و پیگیری درمان که در بیماری دیابت، بسیار اهمیت دارد را میان مردم نهادینه کنیم تا چرخه درمان کامل شود.» موضوعی که دکتر امیرکامران نیکوسخن، مدیرعامل انجمن دیابت ایران در گفت‌وگوی خود با خبرنگار جام‌جم هم آن را تأیید و از آمار نه‌‎چندان خوشایند مبتلایان به دیابت می‌گوید: «در حال حاضر حدود ۱۴ درصد از جمعیت بزرگسال ایران با بیماری دیابت دست و پنجه نرم می‌کنند و از آن نگران‌تر، آمار ۲۰‌درصدی افرادی است که در مرز ابتلا و در مرحله پیش‌دیابت قرار دارند. وضعیتی که اگر با بی‌توجهی، اصلاح نکردن سبک زندگی و سهل‌انگاری فردی مواجه شود، می‌تواند در سال‌های آینده به انفجار جمعیت مبتلایان و تحمیل باری سنگین بر دوش نظام سلامت کشور منجر شود.» درواقع به نظر می‌رسد که هرچقدر هم که دانش ایرانی در زمینه بیماری دیابت پیشرفت کند، متخصصان زبده در کنگره‌های بین‌المللی از دستاورد‌های نوین بگویند و دارو‌های به‌روز به بازار بیاید، یک سایه سنگین و خاموش همچنان بر سر سلامت جامعه دیابتی سنگینی می‌کند؛ آن هم سایه بی‌توجهی به هشدارهاست. 

 

با وجود این‌که دانش پزشکی در قله‌های افتخار ایستاده است، وقتی پای ابزار مدرن کنترل بیماری دیابت به میان می‌آید، تصویری تازه از نابرابری دسترسی به ابزار‌هایی برای مدیریت هوشمند قند خون، خودش را نشان می‌دهد. درواقع در شرایطی که پزشکان بر به‌روز بودن علم درمان تاکید دارند، بیماران در زمینه درمان، با دیواری به نام هزینه‌های سرسام‌آور تجهیزات مواجه می‌شوند. مدیرعامل انجمن دیابت ایران با اشاره به بحران تأمین ابزار‌های نوین پایش قند خون می‌گوید: «متأسفانه سنسور‌های هوشمند کنترل قند خون در دسترس همگان نیستند. در گذشته، این سنسور‌ها قیمت حدود پنج میلیون و ۲۰۰ هزار تومان داشتند که صندوق بیماران صعب‌العلاج تا حدود پنج میلیون تومان از آن را پوشش می‌داد. ما تلاش کردیم با همراهی انجمن دیابت ایران و انجمن دیابت گابریک، این سنسور‌ها را برای جمعیت زیر ۱۶ سال تقریبا به‌صورت رایگان تأمین کنیم، اما با حذف ارز ترجیحی، قیمت هر سنسور به بالای ۱۰ میلیون تومان جهش پیدا کرد؛ به این معنا که بیمار دیابتی باید نیمی از هزینه را از جیب خود بپردازد.»

وی می‌افزاید: «با چنین اتفاقی، تعداد افراد دیابتی که از این سنسور برای کنترل قند خون‌شان استفاده می‌کردند، به شکل چشم‌گیری، کاهش پیدا کرد. موضوعی که البته خیلی هم دور از ذهن نبود و نیست. طبیعتا وقتی یک فرد در طول سال به ۲۴ عدد سنسور نیاز دارد، با هزینه سرسام‌آوری مواجه خواهد شد؛ هزینه‌ای که بسیاری از افراد عملا توان پرداخت آن را ندارند و از این تکنولوژی نجات‌بخش محروم می‌شوند.»

اینجاست که دغدغه تجهیزات به نقطه عطف چالش‌های درمان تبدیل می‌شود؛ چنان‌که دکتر سعید کلباسی نیز حلقه مفقوده کنترل دیابت در جامعه را نه در کمبود سواد و تخصص پزشکان، بلکه دقیقا در چاله ابزار و تکنولوژی‌های سخت‌افزاری می‌داند و معتقد است: «مشکل اساسی ما در حال حاضر کمبود علم یا تخصص نیست؛ چالش اصلی در حوزه تجهیزات، نوسانات ارزی و واردات ابزار‌های پایش مداوم قند خون مانند سنسور‌های مدرن CGMS و تجهیزات پایش خودکار است.» درواقع علم درمان دیابت در بالاترین سطح وجود دارد، اما هنر سیستم سلامت این است که این امکانات و دستگاه‌های کنترل افت و خیز قند خون به‌راحتی و با هزینه‌ای منطقی در دسترس همه بیماران قرار گیرد تا ثمره این دانش به بهترین شکل در زندگی بیمار جاری شود. 

 

نویسنده: نرگس خانعلی‌زاده / گروه جامعه