جام جم آنلاین گزارش می‌دهد
با توجه به هشدار‌های مربوط به بارش‌های شدید و احتمال وقوع سیلاب، طرح‌های آبخیزداری در کشور تا چه اندازه برای کنترل روان‌آب‌ها و کاهش خسارات سیل آماده‌اند؟
با توجه به افزایش شاخص پیوند از دور ال‌نینو به‌عنوان فاز مثبت شاخص انسو و همسویی نسبی برخی دیگر از شاخص‌های پیوند از دور در جهان، پیش‌بینی می‌شود در پاییز و احتمالا بهار پیش‌رو، در برخی مناطق کشور بارش‌هایی بیش از میانگین بلندمدت داشته باشیم. طرح‌های آبخیزداری یکی از زیرساخت‌های اساسی کشور برای کاهش خطر سیلاب است، اما باید واقع‌بینانه بپذیریم که پوشش فعلی این طرح‌ها برای مدیریت همه عرصه‌های سیل‌خیز کشور کافی نیست. تا سال ۱۴۰۵، از مجموع حدود ۱۲۵میلیون هکتار عرصه مستعد اجرای عملیات آبخیزداری، مطالعات در ۴۶میلیون هکتار به پایان رسیده و در نزدیک به ۳۲ میلیون هکتار نیز عملیات آبخیزداری اجرا شده است.
همچنین در حدود ۲۰ میلیون هکتار از عرصه‌های مطالعه‌شده، عملیات آبخیزداری در جریان است یا این مناطق برای آغاز اقدامات آماده است و تنها به تأمین اعتبار نیاز دارند.
این آمار نشان می‌دهد با وجود کار‌های انجام‌شده، فاصله قابل‌توجهی میان نیاز کشور و سطح اجرای عملیات وجود دارد. اما برای مواجهه با بارش‌های شدید چه اقداماتی باید صورت پذیرد؟
در مرحله نخست، اقدامات فوری اهمیت دارد. بازدید و ارزیابی بند‌ها و سازه‌های آبخیزداری، آبراهه‌ها و نقاط مستعد انسداد، تخریب، لغزش، گالی و سیلاب، به‌ویژه در حوضه‌های بحرانی، بالادست شهر‌ها و روستاها، تأسیسات مهم و مناطق پرخطر ضروری است. در اقدامات میان‌مدت، باید تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام در حوضه‌های دارای اولویت سیل‌خیزی و حفاظت از سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های حیاتی در دستورکار قرار گیرد. همچنین اجرای طرح‌های پخش سیلاب، آبخیزداری و آبخوان‌داری در بالادست قنات‌ها و اقدامات حفاظت خاک با توجه به شاخص سلامت حوضه‌های آبخیز اهمیت دارد. در بلندمدت نیز باید مدیریت جامع حوضه‌های آبخیز با بهره‌گیری از روش‌های زیست‌مهندسی و رویکرد اکوهیدرولوژی، به‌ویژه در دامنه‌ها و مناطق بالادست و پایین‌دست، توسعه یابد. این رویکرد باید تلفیقی از عملیات سازه‌ای، تقویت پوشش گیاهی، حفاظت خاک، مدیریت کاربری اراضی و مشارکت جوامع محلی و خیرین در قالب مسئولیت‌های اجتماعی باشد. البته باید تأکید کرد آبخیزداری جایگزین سامانه هشدار سریع، مدیریت بحران یا رعایت حریم رودخانه‌ها نیست، بلکه یکی از اجزای اصلی مدیریت خطر سیلاب و مدیریت پیچیده نقاط کلیدی اکوسیستم‌هاست.
طرح‌های آبخیزداری چه تأثیری بر کاهش فرسایش خاک، کنترل سیلاب و تقویت منابع آب زیرزمینی داشته‌اند؟
یکی از راهکار‌های سودمند در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به‌دلیل میزان بالای تبخیر، تغذیه آبخوان‌ها و مدیریت منابع آب زیرزمینی است. درحال‌حاضر بیش از ۴۵۰ پروژه آبخوان‌داری در سطح کشور وجود دارد که ظرفیت استحصال ۷/۳میلیارد مترمکعب آب بارش سالانه را دارند. همچنین حدود ۱۰/۸میلیون هکتار از اراضی کشور مستعد اجرای پروژه‌های آبخوان‌داری است که اجرای آنها به ۲۷همت اعتبار نیاز دارد. در صورت اجرای این طرح‌ها، امکان استحصال ۱۸میلیارد مترمکعب آب در سال فراهم خواهد شد. آبخیزداری زمانی اثربخش است که نتایج آن در مقیاس حوضه آبخیز و طی چند سال پایش شود. انتظار داریم این طرح‌ها موجب کاهش روان‌آب و انتقال رسوب، افزایش فرصت نفوذ آب به خاک، افزایش رطوبت خاک، ماده آلی و کربن خاک، تقویت پوشش گیاهی و در مناطق مناسب، بهبود تغذیه آبخوان‌ها شود. البته میزان این آثار به شرایط زمین‌شناسی، شیب، نوع خاک، شدت بارش، پوشش گیاهی و نحوه طراحی و نگهداری سازه‌ها بستگی دارد. نکته مهم این است که کاهش روان‌آب سطحی، با وجود اهمیت آن، لزوما به معنای مدیریت کامل روان‌آب نیست و همواره نیز باعث افزایش تغذیه آب زیرزمینی نمی‌شود. اثرات تغییر اقلیم و خشکسالی، فرآیند‌های هیدرولوژیک و اکولوژیک را دچار تغییرات زیادی کرده است؛ بنابراین میزان تغذیه آبخوان باید به‌طور مستقل اندازه‌گیری شود. تحقق هدف ماده ۳۸ برنامه هفتم توسعه برای استحصال ۱۵درصد آب بارش سالانه، مستلزم عزم و اراده ملی، تأمین اعتبار کافی و به‌موقع، تعیین خط پایه، پایش مستمر و گزارش‌دهی شفاف است. بخشی از این اقدامات از طریق داده‌های زمینی اندازه‌گیری‌شده در ایستگاه‌های معرف و زوجی کشور و بخش دیگری با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور و داده‌های نیابتی انجام می‌شود.
مهم‌ترین کانون‌های فرسایش خاک در کشور کدامند و چه برنامه‌ای برای مهار آن دارید؟
فرسایش خاک در ایران یک مسأله ملی است، اما شدت و نوع آن در همه مناطق یکسان نیست. متوسط فرسایش خاک در ایران ۱۵/۴ تن در هکتار در سال برآورد شده است. از نظر برنامه‌ریزی باید میان فرسایش آبی در مناطق کوهستانی و شیب‌دار، فرسایش بادی در مناطق خشک و بیابانی و تخریب خاک در اراضی کشاورزی و مراتع تمایز قائل شویم. براساس نقشه مخاطرات محیطی تهیه‌شده در سازمان منابع طبیعی و نقشه فرسایش کشور، همه اقلیم‌ها و رویشگاه‌ها مستعد فرسایش آبی یا بادی است. مهم‌ترین پهنه‌های نیازمند اولویت‌بندی عبارتند از: نخست، زاگرس و ارتفاعات غرب و جنوب‌غرب کشور؛ به‌ویژه حوضه‌هایی که با تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، چرای نامتوازن در شرایط تغییر اقلیم، فرسایش شیاری، زمین‌لغزش، فرسایش خندقی و انتقال رسوب مواجه است. دوم، دامنه‌های البرز و حوضه‌های بالادست سکونتگاه‌ها که با توسعه معادن و جاده‌ها تحت فشار قرار دارند. در این مناطق، کنترل روان‌آب‌های تند، فرسایش دامنه‌های شیب‌دار و اراضی دیم و کاهش خطر سیلاب اهمیت دارد. سوم، مناطق خشک و نیمه‌خشک شرق، جنوب‌شرق و بخش‌هایی از مرکز کشور که کنترل فرسایش بادی، تثبیت خاک و مقابله با کانون‌های گردوغبار در آنها اولویت دارد. چهارم، اراضی حساس کشاورزی، حوضه‌های بالادست سدها، مناطق دارای اراضی آسیب‌پذیر، مراتع درجه ۳ و همچنین اطراف معادن و جاده‌ها؛ به‌ویژه در شرایط تغییر اقلیم که باید برای کاهش اتلاف خاک حاصلخیز، رسوب‌گذاری و تخریب منابع آب و خاک مورد توجه قرار گیرند. براساس گزارش‌های منتشرشده، متوسط فرسایش خاک کشور در برخی برآورد‌ها حدود ۱۵/۴ تن در هکتار در سال اعلام شده است؛ بااین‌حال، این رقم میانگین ملی است و برای تعیین اولویت‌های اجرایی باید از نقشه‌های به‌روز فرسایش و اطلاعات تفصیلی هر حوضه استفاده کرد. براساس ماده ۳۲ برنامه هفتم توسعه، کاهش ۲۰درصدی فرسایش خاک و کاهش ۲۰درصدی کانون‌های گردوغبار در کشور هدف‌گذاری شده است. درحال‌حاضر اولویت اقدامات بر اساس نقشه‌های خطر سیل، نقشه پتانسیل مخاطرات محیطی، نقشه سلامت حوضه‌های آبخیز و گزارش‌های میدانی تعیین می‌شود. بااین‌حال، دستیابی به این اهداف با توجه به نقش و جایگاه سایر نهاد‌ها و دستگاه‌های اجرایی در ایجاد فرسایش و رسوب و همچنین مسئولیت آنها در مدیریت این مسائل، در قالب مدیریت جامع حوضه آبخیز و با توجه به اعتبارات اندک معاونت آبخیزداری، امور مراتع و بیابان، بسیار دشوار است.
در گفت‌وگوی «جام‌جم» با مدیرکل دفتر آبخیزداری؛
حسن روشن در گفت‌و‌گو ی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم»:
دکتر همایون: حضرت فاطمه (س) الگویی بیبدیل برای نقشآفرینی بانوان در عرصه تمدنسازی هستند
