کپی برابر اصل نیست

سازندگان کلید اسرار که تحقیقات وسیعی را پشتوانه کار خود قرار داده‌اند، روی مفاهیم و انتقال آنها به مخاطب تاکید دارند. در اصل برای آنها مفهوم مهم‌تر از ساختار است. برای همین مخاطبی که چند قسمت از سریال کلید اسرار را می‌بیند و با داستان‌های آن ارتباط برقرار می‌کند بتدریج متوجه می‌شود که نباید در این سریال به دنبال بازی‌های بسیار خوب یا کارگردانی حساب شده و منسجم باشد. او باید کلید اسرار را به عنوان یک سریال ساخت کشور ترکیه قبول کند و به یاد داشته باشد که پیام هر قسمت از سریال می‌تواند او را در ادامه زندگیش کمک کند.

سریال کلید اسرار و موفقیت آن باعث شد تا تلویزیون ایران هم به فکر ساخت سریالی با همین مضمون بیفتد و چنین بود که سریال «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» در معاونت سیما شکل گرفت. بینندگان شبکه تهران حتما تاکنون چند قسمت از این سریال را دیده‌اند. محور اصلی سریال شاید برای شما هم اتفاق بیفتد براساس عقوبت کارهایی است که انسان‌ها آگاهانه یا ناآگاهانه آنها را انجام می‌دهند. رفتارهایی که دیگران را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. زیاده‌خواهی، تصمیماتی که از روی هوا و هوس گرفته می‌شود، نادیده گرفتن حقوق دیگران، عدم توجه به خانواده و تعهداتی که هر فرد نسبت به خانواده خود دارد و... موضوعاتی هستند که در این سریال به آنها پرداخته می‌شود.

ساخت سریال شاید برای شما هم اتفاق بیفتد به تهیه‌کنندگی علی‌اکبر تحویلیان در 90 قسمت تصویب شد و ساخت آن حدود 2 سال پیش شروع شد. ابتدا قرار بود فیلمنامه‌های این مجموعه تلویزیونی به شکل گروهی نوشته شود. یعنی چند نویسنده قسمت‌های مختلف را بنویسند. گروهی نوشتن این امکان را ایجاد می‌کرد که نظرات مختلف و دیدگاه‌های متفاوت درباره عقوبت به تصویر درآید. برای حفظ این نوع ساختار تصمیم گرفته شد چند کارگردان نیز برای ساخت قسمت‌های مختلف انتخاب شوند. در واقع سریال شاید برای شما هم اتفاق بیفتد با آزمون و خطا کار خود را آغاز کرد. تلویزیون ایران چنین تجربه‌ای را تاکنون انجام نداده بود. بنابراین الگوی خاصی برای ساخت در اختیار سازندگان نبود. شاید به همین دلیل بود که در ابتدای پخش این سریال نه داستان‌ها و نه نوع انتقال پیام به دل مخاطبان ننشست. مخاطب ایرانی که روزانه سریال‌های داخلی زیادی را از شبکه‌های مختلف می‌بیند، مسلما توقع دارد سریالی را که با موضوع آداب مذهبی و اخلاق اسلامی می‌بیند یک سر و گردن از دیگر کارهای تلویزیونی بهتر باشد نه این که حتی از آنها ضعیف‌تر هم باشد.

شاید برای شما هم اتفاق بیفتد با بخش‌هایی شروع شد که کارگردانانی مانند راما قویدل آنها را کارگردانی کرده بودند. این نوع کارگردانان ساختاری برای اثر خود انتخاب کرده بودند تا بیننده را از عقوبت کارهای ناپسند وحشت‌زده کنند. نوع پلان‌ها، حتی نوع نورپردازی این حس را در بیننده به وجود می‌آورد که کار ناشایست تو عقوبتی بسیار وحشتناک دارد. عاقبتی که معمولا خود فرد مرتکب هم تاوان‌دهنده آن نبود بلکه اطرافیان او باید این تاوان را می‌دادند. مثلا اگر راننده‌ای در شب تاریک با یک زن تصادف می‌کرد و از محل متواری می‌شد، بعد از مدتی همسر باردار او در یک تصادف به بدترین شکل ممکن کشته می‌شد. مثلا در یکی از قسمت‌های این سریال دیدیم که مردی به گربه‌های خانه شیر مسموم داد تا از شر آنها راحت شود. در پی این عمل خانواده او از هم پاشید، ورشکست شد، همسرش خانه را ترک کرد و در نهایت پسربچه‌اش شیر مسموم خورد به همان شیوه‌ای که گربه‌ها مرده بودند، مرد. همین نوع روایت‌ها بود که بسیاری را واداشت به داستان‌ها و نوع نگاه نویسندگان انتقاد کنند. منتقدان بر این باور هستند که سریال شاید برای شما هم اتفاق بیفتد پیش از آن که رحمانیت خداوند را به تصویر بکشد و مانند مجموعه کلید اسرار به انسان‌ها یادآوری کند که همیشه در توبه و جبران گناه انجام داده به روی انسان باز هست، جباریت خداوند را به نمایش می‌گذارد. جباریت که خداوند در قرآن هم آن را زیر سایه رحمانیت خود قرار داده است. حتی خداوند هم بیشتر دوست دارد که مردم روی رحمانیتش حساب کنند برای همین است که تمام سوره‌های قرآن با بسم‌الله‌الرحمن الرحیم شروع شده است و اگر خداوند سوره توبه را بدون بسم‌الله و یادآوری رحمانیت خود آغاز می‌کند برای جبران آن در سوره «نمل» دو بار بسم‌الله را می‌آورد.

مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد به مرور نویسندگان و کارگردانان ثابت خود را شناخت. طلا معتضد کسی است که بیشترین فیلمنامه را برای این مجموعه نوشته است به طوری که می‌توان او را تنها نویسنده مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد دانست. در صورتی که از ابتدا قرار بود فیلمنامه‌های این مجموعه را چند نفر بنویسند.

اگر تقریبا همه قسمت‌های شاید برای شما هم اتفاق بیفتد یک‌بعدی و شبیه به یکدیگر است، شاید به این دلیل است که تمام ماجراهای این مجموعه از فیلتر ذهنی یک نویسنده می‌گذرد. البته تا کنون در هیچ کجا ذکر نشده است که گروه تحقیقاتی از نوشته‌های این سریال حمایت می‌کنند. حتی در تیتراژ آن نیز نامی از گروه تحقیقاتی ذکر نمی‌شود. در حالی که پشتوانه اصلی این گونه آثار تحقیقات میدانی است که باید حتما انجام شود.

همچنان که نویسنده مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد به یک نفر ختم شد، کارگردانان این مجموعه هم بعد از مدتی به 3 کارگردان محدود شد؛ محمود معظمی، احمد معظمی و امیرحسین ترابی. این 3 کارگردان تاکنون بیشترین قسمت‌های این مجموعه را مقابل دوربین برده‌اند. آنها در این راه تجربیات زیادی پیدا کرده‌اند و اکنون کارهای قابل قبولی از لحاظ ساختار به مخاطبان ارائه می‌دهند. با نگاهی به قسمت‌هایی که ترابی آنها را مقابل دوربین برده است می‌توان به این نتیجه رسید که این کارگردان داستان را هم بازنویسی می‌کند و تلاش می‌کند در کنار کارگردانی منسجم و حساب شده، تلخی و گزندگی انتهای داستان را نیز کم کند. از بخش‌هایی که او ساخته می‌توان به اپیزود «آخر خط» اشاره کرد که هم داستان متفاوتی داشت و هم از ساختار پرتعلیقی برخوردار بود و روی تصویربرداری، نورپردازی و حتی موسیقی و عنوان‌بندی آن نیز دقت شده بود. اپیزودهایی مانند آخر خط از مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد نشان می‌دهد که کارگردانان این مجموعه نیز با تجربیاتی که کسب کرده‌اند می‌توانند بعد از این مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد را دیدنی‌تر کنند. البته احمد معظمی هم با ساخت اپیزودی مانند داوری نشان داد که جنس این نوع کارها را خوب شناخته است و می‌داند که مخاطب کارهای شسته ورفته را می‌پسندد و با رغبت بیشتری به تماشای آنها می‌نشیند. با نگاهی به اپیزودهایی که احمد معظمی ساخته است، می‌توان این نتیجه را گرفت که این کارگردان بیشتر به خوش ساختی اثر خود فکر می‌کند و تمایل چندانی ندارد که خط سیر داستان‌ها را تغییر دهد و تفکر آنها را به تفکر مخاطب نزدیک‌تر کند. در اپیزودهایی که معظمی کارگردانی کرده است، آدم‌های بد قصه یا خود به عقوبتی بسیار وحشتناک دچار می‌شوند یا خانواده آنها دچار چنان مشکل وحشتناکی می‌شوند که همه اطرافیان خود را متاثر می‌کنند.

در آثار ترابی بیشتر توکل به خداوند و این که می‌توان کارها را به خداوند سپرد و مهم‌تر از همه جنبه نمایش رحمانیت خداوند بیشتر دیده می‌شود، اما معظمی همچنان جباریت خداوند را محور کارهای خود قرار می‌دهد.

طاهره آشیانی/ گروه رادیو و تلویزیون