ایجاد موقعیت های شکننده

سریال داستانی «خانه شش در» تولید سیمای مرکز اصفهان که این روزها از شبکه 2 سیما در حال پخش است ، سریالی کمدی است که با دستمایه قرار دادن خانواده ، به بیان داستانی می پردازد که حول عبارت «خانه شش در» زیر آب حوض کر شکل گرفته است.

کد خبر: ۱۳۷۱۲۵

کمدی در کنار گونه های دیگر نظیر تراژدی یا ملودرام ، شیوه دیگری برای روایتی نمایشی است. خنده دار بودن این گونه تولیدات ، ماهیت اصلی آنها را تشکیل داده است که می توانند از نظر عمق ، دوام و تاثیرگذاری متفاوت باشند. کمدی عصر روشنایی چاپلین همانقدر کمدی است که فیلمهای بزن و بکوب لورل و هاردی یا رفتارهای مستربین ؛ اما در این میان هم تردیدی نیست که در اثر چاپلین خنده ها آمیخته با آگاهی هایی از شرایط اجتماعی - سیاسی یا تاریخی است ؛ ویژگی هایی که در دیگر کمدیهای مورد اشاره به چشم نمی آیند یا کمتر مورد توجه قرار می گیرند.
تلویزیون کشورمان در گذشته و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ، شاهد تولید و پخش کمدیهایی بوده است که کوشیده با مخاطب عام ، خاص یا هر دوی آنها ارتباط برقرار کند. درخصوص مورد اول ؛ سریال های عاطفه پسندی مانند خانه قمرخانم ، سرکار استوار، خانه به دوش ، سلطان و شبان ، زیر آسمان شهر و درباره خواص ، مشکل دیگر خندیدن و دایره عجایب و در زمینه وضعیت شوم ، دایی جان ناپلئون ، شاخه طوبی ، همسران ، آرایشگاه زیبا و کاکتوس را می توان مثال زد.
در عرصه نمایش تلویزیونی و سینمایی ، کمدین خلاق و ماندگاری نداریم. از این رو است که داستان های کمدی در این رسانه ها در قالب زبان و با موقعیت ، صورت می پذیرد.«خانه شش در» کمدی موقعیت است ، به این معنا که افراد خانواده و محله را در مقابل این جمله پدربزرگ «خانه شش در زیر آب حوض کر» به واکنش های مختلف و البته مشابه و تکراری وامی دارد.
ریشه موقعیت های کمدی را می توان در نارضایتی های آرمانی ، تضادهای طبقاتی ، نگرش های تحقیرآمیز و یاس آور به واقعیت های اجتماعی و مادی زندگی شهری و مدرن دانست. همچنان که در این سریال هم می بینیم ، زمینه های کلی نمایش های کمدی خانه و کار است.
در چنین محدوده هایی مشکل مطرح می شود، سپس شاهد پیچیده تر شدن آن می شویم و در نهایت آن معضل به نحوی خاص حل یا رفع می شود. به سخنی دیگر، صحنه های پایانی با بازگشت به موقعیت اولیه نشان داده می شوند. دیوید مک کوئین در کتاب راهنمای شناخت تلویزیون بر این پندار است که هسته های مرکزی چنین نمایش هایی ، درباره آشنایی مجدد، موقعیتی تکراری است که به صورت آشفتگی و قانون شکنی های مختلف تکرار و تعبیر می شوند.
از این موضوع که بگذریم «خانه شش در» در بیان نمایشی و کمدی آن به موقعیت هایی متکی است که بسیار شکننده و لرزانند. کمدی درواقع روایتی کاریکاتوریستی از موضوع و حوادث اطراف ماست. برای تاثیرگذاری مطلوب چنین بیانی ، نباید فراموش کرد که اغراق ها باید با منطق خاص و باورپذیری همراه باشند. به عنوان مثال ، رفتارهای کمدین هایی نظیر چاپلین ، لورل و هاردی یا مستربین ، تناسب و همخوانی با خاستگاه ، طبقه و شرایط فرهنگی و اجتماعی آنها دارند.
کمدی «خانه شش در» از آنجایی که در پرداخت نمایش چنین تناسب و هماهنگی ای را ندارد، در تامین اهدافی چون ایجاد لحظاتی شاد و سرگرم کننده با مشکل روبه رو است. به عنوان مثال با توجه به این که سریال در پرداخت روایتی اش ، سبکی واقعی دارد، گنجاندن موقعیتی فانتزی در یکی از صحنه های کلیدی ، نظیر بیداری مقطعی «پدربزرگ» پس از مرگ و بیان جمله «خانه شش در زیر حوض کر» چندان باورپذیر نیست. به این نمونه می توان مواردی دیگر نیز افزود. مثلا صحنه گفتگوی دکتر و مریض در بیمارستان و سخنان او درباره خانه شش در، حضور این دو در مجلس ترحیم پدربزرگ در حالی که دکتر، سرم مریض را به دست گرفته و پرس وجو درباره آن جمله یا نوشتن دارو با عنوان خانه شش در... برای آقا جلال یا افراد و نوچه هایی که برادران و داماد آقاجلال استخدام کرده اند تا به آنها در یافتن خانه یادشده کمک کنند.
ناهمسانی موقعیت های ایجاد شده با فضا و ویژگی های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی شخصیت ها به گونه ای است که برای پخش خانه شش در، شبکه 2 سیما که شبکه ای سراسری است ، توجیه محکمی نمی توان یافت.
تولیدات نمایش کمدی در عرصه تلویزیون با وجود پیشرفت هایی که داشته ، همچنان از کاستی های جدی و اساسی رنج می برد. یکی از آنها ایجاد نشدن فضای مطلوب برای رقابت همزمان این گونه تولیدات است. نکته دیگر عام بودن مخاطبان آنهاست. به بیان دیگر، بیشتر نمایش های کمدی تلاش وافری دارند تا همه افراد جامعه از هر جنس و طبقه ای که باشند را جذب خود کند. چنین رویکردی در بسیاری از موارد غیرضروری و در صورت داشتن عزم برای تحقق آن ، نیاز به خلاقیت و توانمندی های مطلوب است. از این رو پیش از تولید هر برنامه کمدی ، مشخص کردن نوع و نسبت آن با مخاطب ، پردازش شخصیت یا تیپها، وقایع ، مضامین و رفتارها به گونه ای جذاب ، ضروری به نظر می رسد.