آدمها زیر نگاه 20 شب
20شب ، حاوی برنامه های مستندی است که زیرنظر یک تهیه کننده ، از نگاه کارگردان های مختلف ، به روایت موضوع های گوناگون فرهنگی و اجتماعی می پردازد.
شبکه 4سیما، از آغاز فعالیت خود تولیداتی را در قالب انواع مستند، مطمح نظر قرار داده است. غالب این تولیدات از نظر موضوع ، مسائل تاریخی ، طبیعت ، حیات وحش ، علمی و یا حوزه فرهنگ و دین بوده است. پرداختن به موضوع های اجتماعی ، در قالب مستندی غنی و تاثیرگذار به گونه بسیار کمرنگی در این شبکه مشاهده می شد که اینک با تولید و پخش مستند 20شب ، جلوه و تابش بیشتری یافته است.عمده ترین ویژگی این برنامه را افزون بر تنوع اش ، باید در واقع گرایانه بودن آن دانست.
به این معنا که هر قسمت به سوژه ها، مشکلات و معضلاتی می پردازد که واقعیت کنونی جامعه است. پرداختن به اعتیاد، کارتن خواب ها، مشکلات ماهیگیران و یا کودک آزاری و نظایر آنها را می توان در این راستا قلمداد کرد. این برنامه در تلاش است در طرح همین موضوع ها نیز از کلی گرایی اجتناب کرده ، به سوژه ها نگاه جزیی و عینی تری داشته باشد.
مستند 20شب در برخورد با موضوع ، موضعی بیشتر توصیفی دارد و نه تحلیلی . به عنوان نمونه در قسمتی به نام مالا به مشکلات و مسائل ماهیگیران پرداخته می شود.
برنامه می کوشد به گونه ای بی طرفانه ، نظرات انتقادی ماهیگیران و یکی از مسوولان را پیش روی مخاطب قرار دهد.
این رویکرد را در برنامه صورتهای رنگ پریده با موضوع کودک آزاری ، می توان دید. در این بخش ، کودکان و مددکاران نحوه آزار کودکان و برخورد خانواده ها با آنان و بالعکس را مطرح می کنند. در این قسمتها، به داده های آماری و یا ارائه تحلیل ، پیرامون چرایی وقوع این مشکلات و چگونگی رفع آنها، اشاره ای نمی شود به سخنی دیگر مستند 20شب ، در هر قسمت ، به طرح موضوع و معضلی می پردازد و به دنبال آن است این عمل از موضع روشن و اثرگذاری ، انجام گیرد. اتخاذ این روش را می توان ، این گونه تعبیر کرد که تهیه کننده و کارگردان به عنوان مستندساز، به حوزه مسوولیت خود آشنایند. همچنین آنها به این طریق توانسته اند به ارتباط محتوایی و حسی مطلوبی با مخاطب دست یابند.
قسمتهای مختلف مستند 20شب ، برای طرح حسی تر موضوع ، از صحنه های بازسازی شده استفاده کرده است که در مجموع توانسته به هدف یاد شده ، کمک شایانی کند. به عنوان مثال ، در مستند مالا به بیان چالشهایی در زمینه قاچاق ماهی پرداخته است.
قاچاق ماهی (و یا صید غیرقانونی ماهی) در فصولی انجام می گیرد که ماهی ها در حال تخم ریزی اند. صیدکنندگان قاچاق ، زشتی عمل خود را تایید می کنند و می پذیرند اگر این مقابله انجام نگیرد در سالهای بعد دیگر ماهی ای وجود نخواهد داشت که آنها صید کنند. با این وجود، برخی از آنان ، براین پندارند از آنجایی که برای اداره خانواده امکان انجام کار و یا پرداختن به حرفه ای دیگر را ندارند، ناگزیرند به سوی قاچاق ماهی روی آورند. آشنایی صیادان با محیطبانان و قاطعیت ماموران در مقابله با قاچاق ، گاه به وجود آورنده حوادث تاسف باری می شود.
سکانس بازسازی شده محیطبانی که به دستگیری پدرش به علت صید قاچاق اقدام می کند می تواند در همین چارچوب مورد تحلیل قرار گیرد.قسمتهای مختلف مستند 20شب توسط کارگردان های مختلفی ساخته شده ، از این رو بدیهی است شاهد تفاوت تولیدات آنها از نظر ساختار باشیم ، به عنوان مثال ، در قسمتی که به موضوع یکی از مظاهر مدرن اعتیاد پرداخته می شود، کارگردان ، به جنبه های بصری و به طور کلی فرم تاکید بسیاری دارد. تصاویر غیرمتعارف و شیوه تدوین در این برنامه به گونه ای انجام گرفته که آن را از دیگر تولیدات متفاوت کرده است. با وجود این تفاوت ها گزارشی اجتماعی بودن را می توان ویژگی مشترک آنها قلمداد کرد.
گزارشی بودن ساختار در هر قسمت ، به گونه ای طراحی شده که آغاز و فرجام روشنی دارد.
به عنوان مثال ، در مستند صورتهای رنگ پریده ، شروع روایت را از محاکمه مردی در دادگاه به اتهام کودک آزاری می بینیم ، سپس در لابه لای آن ابعادی دیگر از شیوه های مختلف کودک آزاری ، توسط کودکانی که آسیب دیده اند و مددکاران بیان می شود. پایان آن ، جدایی زن از همسرش به همراه قبول سرپرستی فرزندش است.بین مستندسازی و پژوهش ، ارتباطی عمیق و ناگسستنی وجود دارد. در مستندهای پخش شده ، جلوه هایی از تحقیقی عمیق و متقن بازتاب نمی یابد.
اطلاعاتی که پیرامون موضوع مطرح می شود همانهایی است که مخاطب نیز، کم و بیش دارد. بهره گیری از پژوهشی خلاقه می توانست ابعاد پنهان تری از سوژه را آشکار کند و به غنای بیشتر برنامه بیفزاید.تولیدات مستند، نسبت به دیگر برنامه ها نظیر مسابقه ، ورزش ، انواع شوهای تلویزیونی و یا برنامه های نمایشی ، بیننده کمتری دارند، از این رو، مخاطبان مستند را می توان غالبا نخبه گرا دانست.
در این میان ، شبکه 4سیما، اگر چه مطلوب ترین موقعیت برای تولید و پخش چنین مستندهایی به شمار می رود، اما با توجه به اجتماعی بودن موضوع ها و شیوه پرداخت شان به نظر می آید مستند 20شب امکان ارتباط با مخاطب عام را نیز به گونه ای وسیع داشته ، از این رو در صورت فراهم شدن شرایط پخش آن از شبکه های عمومی تر بر اثرگذاری برنامه خواهد افزود.
مستند 20شب را جمعه ها ساعت 18می توان دید.
محمدرضا کریمی
گفت و گو
