وفاداری به تاریخ

خودش می گوید: طبیعی است که خود سازنده اثر ، ایرادهای کار را بهتر ببیند. او بهتر از هر کسی می تواند کار را نقد کند و اشکالات کار را بازگو کند.

کد خبر: ۱۲۸۸۲۸

ولی اگر بخواهم این سریال را در شرایط فعلی بسازم ، شاید دیگر جرات نکنم آن را جلوی دوربین ببرم. ما بودجه و امکانات کمی داشتیم و کار هم تنها ظرف 3 ماه تولید شد. اینها صحبتهای محمدتقی انصاری ، تهیه کننده سریال پیشتر پخش شده جابربن حیان است. سریالی که جواد افشار ، سازنده آثاری چون کیش و مات و پول کثیف آن را جلوی دوربین برده بود. حجت الاسلام محمدتقی انصاری این اثر را پیشتر از آن که نمایانگر شخصیت جابربن حیان بداند ، تصویرگر دوره ای از تاریخ اسلام می داند که تاثیر شگرفی بر ادوار دیگر اسلامی گذاشته است. اگرچه او کتمان نمی کند که خیلی دوست دارد به دوره دیگری از زندگی این دانشمند بزرگ ایرانی بپردازد و آن را در یک سریال دیگر به تصویر بکشد.
حجت الاسلام محمد تقی انصاری پس از جنگ تحمیلی ، فعالیت هنری اش را آغاز کرده و تاکنون آثار مستند ، ترکیبی و داستانی متعددی تهیه کرده است. زمانی که به سراغ او رفتیم ، او داشت پیش تولید یک فیلم سینمایی با نام سقوط در مدار 33 درجه را آماده می کرد که درباره جنگ 33 روزه لبنان و اسرائیل بود. ششمین جنگ اعراب و اسرائیل و البته اولین شکست اسرائیل. آنچه می آید البته همه درباره سریال جابربن حیان است.

چرا به سراغ ساخت چنین سریالی رفتید؛
با توجه به این که زمان امام صادق (ع) شباهت بسیار زیادی به عصر ما دارد ، خواستیم با ساخت چنین اثری هم مختصات آن زمان را بشناسیم و هم زمان کنونی را و البته بدانیم اولویت های ما در زمان فعلی چه چیزهایی است. ما کار بزرگی را درخصوص امام صادق (ع) شروع کردیم که قرار بود در 26 قسمت در سیما فیلم تولید بشود. ما برای این کار تحقیقات بسیار زیادی انجام دادیم که ماحصل آن 5 جلد کتاب مکتوب شد و چون روند کار طولانی شد ، دیدیم خوب است به عنوان مقدمه به یکی از شاگردان مطرح آن حضرت بپردازیم و البته گوشه هایی از زندگی آن حضرت را نمایش دهیم. جابربن حیان منبع فارسی جدی برای تحقیق ندارد. منابع جابربن حیان به زبان انگلیسی و عربی است و متاسفانه هیچ کس به این نکته ظریف اشاره نکرد که چرا جابربن حیان ایرانی ، که پدر علمی شیمی است و در طبیعیات این همه قدرتمند است و شاگرد شناخته امام صادق (ع) است. در کشور ما کسی نیامده یک کتاب 50 صفحه ای درباره او به رشته تحریر درآورد. چرا ما یک کتاب جدی و مستقل درباره این شخصیت بزرگوار نداریم. خیلی عجیب است! ما منابع مختلف تحقیقی را در این زمینه بررسی کردیم ، منابعی که در کتابخانه ملی به صورت چاپ سنگی بود را استخراج کردیم. کتابهای خود جابربن حیان را که به زبان عربی بوده ، آوردیم. کتابهایی که درباره او از سوی دانشمندان آلمانی ، مصری و عربی نوشته شده ، بررسی کردیم تا این شخصیت علمی ایرانی را در قالب یک اثر داستانی ارائه کنیم و این خیلی سخت بود. چرا که گفته می شود کار تاریخی که صبغه ای مذهبی هم داشته باشد معمولا کار خوبی درنمی آید و اگر برویم به طرف داستان صرفا داستان پردازی می شود و عقاید شخص تحت الشعاع قرار می گیرد. برای ساخت این سریال یک روش داشتیم و آن این که به تاریخ پایبند بمانیم و البته داستان را هم از دست ندهیم.

چرا در سریال شما از کارهای علمی جابربن حیان کمتر نشانی می بینیم و بیشتر به بعد اعتقادی او پرداخته شده است؛
بعد علمی و اعتقادی جابر در کنار هم نمایش داده شده است. همان طوری که این دانشمند بزرگ رسالات زیادی در هندسه ، فیزیک و شیمی دارد. او در علوم دیگر مثل فلسفه 500 رساله دارد و کتابی هم در مباحث اعتقادی دارد به نام کتاب الامامه ، پس جابر یک شخصیت صرفا علمی نیست.
حتی در کتابهای علمی اش وقتی دارد درباره مباحث شیمی صحبت می کند ناگهان گریزی می زند و می گوید من به دنبال کیمیای واقعی ام و بعد به امام صادق (ع) اشاره می کند و آن حضرت را یکی از آنها عنوان می کند. این که بگوییم او یک شخصیت صرفا علمی بوده و در حوزه اعتقادی واردش نکنیم ، درست نیست. اما این که چرا ما در این سریال به شخصیت علمی جابر کمتر پرداختیم ، باید بگویم آنچه را که در این خصوص ما ضبط کردیم خیلی بیشتر از آن بود که از تلویزیون پخش شد. دوستان نظر داشتند که ممکن است پرداختن بیش از حد به وجه علمی جابر ، کار را از ریتم بیندازد و شخصیت علمی جابر را بر داستان غالب کند. به این دلیل مباحث علمی را از داستان کم کردیم اما در شبکه الکوثر این بخشهای حذف شده را تمام و کمال در داستان خواهیم گنجاند.

چرا در سریال شما ، ابتدا و فرجام جابربن حیان دیده نمی شود؛
واقعیت این است که برای ما این مقطع از تاریخ اسلام مهم بود. البته اگر می خواستیم فرجام جابر را ببینیم ماجراهای بسیاری را می توانستیم مطرح کنیم. من به دوستان دیگر گفته ام که ادامه ماجراها را در جابربن حیان می بینیم. یعنی اگر می خواستیم در 13 قسمت ، شروع و پایان جابر را ببینیم. از خیلی از ماجراهای جدی تر از آن باز می ماندیم.

متوجه ام! اما چرا شخصیت جابر را به گونه ای تصویر نکردید که این مقطع زمانی مهم بخشی از اثر بشود؛
ما جابر را به عنوان یکی از شاگردان امام صادق (ع) می بینیم. قصه این است که همه درباره جعفربن محمدع صحبت می کنند و جابر به عنوان بخشی از این شخصیت تصویر شده است.

از زندگی جابربن حیان هیچ منبع فارسی وجود ندارد و بیشتر منابع به زبان عربی و انگلیسی است

چون می دانید جابر وقتی به خدمت امام صادق (ع) می رسد امام صادق (ع) تنها یک مساله از علوم طبیعی برای او می گوید و او رفته رفته به دانشمند بزرگی به نام جابربن حیان تبدیل می شود.
زندگینامه جابر البته می تواند جالب باشد ؛ اما واقعیت این است که مسائل اصلی داستان ما ، مسائل زندگی جابر نیست. ممکن است زندگینامه این آدم زیبا باشد که از بخشی از آن استفاده کرده ایم.

چرا بعضی از دیالوگ های سریال شما محاوره ای بود؛
فیلمنامه اولیه ای که نوشته شد ، دیالوگ های فاخری داشت همان دیالوگ هایی که در سریال های تاریخی دیگر می بینیم و می شنویم ولی پس از بحثهایی که انجام دادیم ، متوجه شدیم که شخصیت هایی مثل زبیر و اطرافیانش نمی تواند لحنشان مانند شخصیت های دیگر باشد. بنابراین به این نتیجه رسیدیم که این آدم لحن متفاوتی داشته باشد. از طرف دیگر ، جابربن حیان یک خراسانی است و پرسش این بود که آیا او باید لهجه خراسانی داشته باشد؛
ما به این نتیجه رسیدیم که او باید با لهجه ای گفتگو کند که برای همه قابل فهم باشد. البته یک جاهایی هم که سرعت تصویربرداری زیاد بود و حجم کار روزی 18 - 17 ساعت بود اشتباه هایی رخ داد که ما از قسمتهای 7 و 8 به بعد آنها را تصحیح کردیم.

از ابتدا قرار بود همین بازیگران به ایفای نقش بپردازند؛
البته در این زمینه تغییر و تحولاتی داشتیم ؛ ولی عمده بازیگران ما در مرحله پیش تولید قرار داد بستند و بیشتر بازیگران ما ، همانهایی بودند که در پیش تولید با آنها قرار داد بسته بودیم. البته پیش تولید ما خیلی کوتاه و ما زمان زیادی برای تمرین بازیگران پیش از تصویربرداری نداشتیم مثلا شما می بینید حسن جوهرچی در اوایل کار یک مقدار خودش را پیدا نکرده ؛ اما در ادامه رفته رفته خودش را پیدا می کند.

فیلمنامه ظرف چه مدتی نوشته شد؛
فیلمنامه یک سال پیش از تولید نوشته شده بود ؛ ولی وقتی قرار شد ما به صورت جدی همین قصه جابر را پیگیری کنیم فکر می کنم 2 ماه پیش از کار بازنویسی را شروع کردیم که تا آخر کار تصویربرداری ادامه داشت.

و این تغییرات ماهوی بود؛
نه ، ما فقط بخشهایی که فکر می کردیم به جذابیت و وجوه علمی جابر کمک می کند ، اضافه کردیم.

شخصیت های فرعی که در کار گنجانیدید همه مستند تاریخی دارند یا نه؛
زبیر شخصیتی تخیلی است ؛ ولی او را از شخصیت هایی که در دل تاریخ وجود داشتند وام گرفتیم مثل فضیل بن عیاض و دیگران که از راهزنان بزرگی بودند که به دلیل معرفتشان وقتی به نقطه برگشت می رسیدند این توانایی را داشتند که به آدمهای بزرگی تبدیل شوند.

در صحبت هایتان به ساخت جابر بن حیان (2) اشاره کردید؛
البته بعید می دانم که شرایط به این زودی فراهم شود ؛ ولی خودم خیلی دوست داشتم جابر بن حیان را در یک زمان دیگر نمایش دهم و آن زمانی است که بنی عباس مسلط شده اند و انقلاب علمی در جهان اسلام خیلی جدی شده است و کارهای اساسی بسیاری در حال انجام است و خب می دانید که جابر عمر طولانی هم کرد. اما به این زودی ها فکر نمی کنم جرات کنم آن کار را انجام دهم.

چرا؛
چون امکانات ساخت و تولید چنین اثری فعلا مهیا نیست.

ما کشوری هستیم که در گذشته آدمهای بزرگی در آن زندگی کرده اند که البته پاره ای از آنها از سوی کشورهای دیگر مصادره شده اند. وظیفه هنر و مشخصا سینما و تلویزیون در شناسایی و البته ثبت شناسنامه ای این آدمها چیست؛
ما هم در گذشته و هم در زمان حال از این افراد داشته ایم که در زمان فعلی به گفته شما ، از سوی دیگران مصادره می شوند. ما شخصیتی مثل عمر خیام داریم که یک کشور عربی اثری تلویزیونی درباره او ساخت و او را یک عرب نشان داد. همین طور قلعه الموت ما را در یک کشور عربی نشان دادند و عجیب تر این که این سریال از تلویزیون ما پخش شد! بعد دیدیم بوعلی و مولوی متعلق به کشورهای دیگر شدند.
در حال حاضر اگر ما منتظر باشیم که درباره دیگر بزرگان ما کارهای صددرصد هنری و بی هیچ کم وکاستی انجام شود ، البته که موفق نخواهیم شد. هنوز شخصیت های بزرگی داریم که هیچ کاری درباره آنها انجام نشده است. اگر منتظر باشیم که یکی از 3 کارگردانی که توانایی انجام کارهای تاریخی مطلوب دارند و البته به میلیاردها تومان هزینه نیاز دارند پاپیش بگذارند ، تا این کارها به نتیجه برسد ، با این حساب ما باید هر دهه تنها یک کار تاریخی بسازیم. نه ، این درست نیست.