تعزیه در تلویزیون

پخش کامل یک تعزیه در ایام عزاداری ماه محرم در کنار نمایش مراسم عزاداری، مداحی و سخنرانی می‌تواند تاثیرات معنوی عمیقی روی مخاطبان داشته باشد. اما در چند سال اخیر این اتفاق رخ نداده و تلویزیون بیشتر در قالب فیلم‌ها و سریال‌های نمایشی به سراغ تعزیه رفته است.

تعزیه آیینی سنتی است که از دیرباز تا کنون در ایام عزاداری سالار شهیدان مورد توجه مردم کشورمان قرار گرفته است.

در این نمایش واقعه کربلا به دست افرادی که هر یک نقشی از شخصیت‌های اصلی را بر دوش دارند، نشان داده می‌شود و حضار با دیدن مصائب اهل‌بیت اشک می‌ریزند. چگونگی نمایش تعزیه در تلویزیون پرسشی است که مدیران و کارشناسان رسانه به آن پاسخ می‌دهند.

تقی رستم‌وندی، مدیر شبکه چهار سیما درباره رویکرد تلویزیون در برابر مراسم تعزیه به جام‌جم می‌گوید: تلویزیون فقط تعزیه‌های فاخر را به نمایش می‌گذارد. ما نمی‌توانیم هر تعزیه‌ای را که در هر محله و جای محدودی اجرا می‌شود به تصویر بکشیم. در شبکه چهار سعی داریم بخش‌هایی از مراسم شبیه‌خوانی و پرده‌خوانی را نشان بدهیم. شبیه‌خوانی به این صورت است که در برخی محله‌ها پرده‌ای منقوش آویزان می‌شود و یک نفر مصایب اولیای دین را نقالی می‌کند.

داوود فتحعلی بیگی،‌ رئیس انجمن تعزیه کشور با بیان این که تلویزیون معمولا تعزیه را به‌طور کامل و تام و تمام پخش نمی‌کند، می‌گوید: بعضا قسمت‌های کوتاهی از یک نمایش تعزیه نشان داده می‌شود. انتظار هنرمندان تعزیه این است که تلویزیون تعزیه‌های فاخر را پخش کند. نمایش تعزیه محدود به تک‌سکانس‌هایی از فیلم‌ها و سریال‌ها می‌شود. در سریال «شب دهم» نیز هوشمندی حسن فتحی باعث شد که صحنه‌هایی از تعزیه نمایش داده شود.

مهدی پورپلاسی، تهیه‌کننده برنامه «کشته اشک‌ها» که از شبکه چهار پخش می‌شود، می‌گوید: در این برنامه مقتل نفس‌المهموم بر اساس کتاب معروف شیخ عباس قمی بازخوانی می‌شود. در این بخش از صدای بهرام زند استفاده شده و یک بازیگر که در حال نوشتن کتاب است نیز نقش شیخ عباس قمی را بازی می‌کند.

وی می‌گوید: مردم به دیدن تعزیه در کوچه و خیابان عادت کرده‌اند و اگر بازیگر نقش امام‌حسین‌(ع) را با روبند سبز ببینند تعجب نمی‌کنند، ولی وقتی این مراسم بخواهد رسانه‌ای شود حساسیت‌هایی ایجاد می‌شود.

این تهیه‌کننده با اشاره به این که تلویزیون بیشتر دنبال پخش تئاتر تعزیه است تاکید می‌کند: منظور از تئاتر تعزیه نمایشی است که مثل تله‌تئاتر دکور داشته باشد و بازیگران حرفه‌ای در آن حضور یابند.

سیفی آزاد، مدیرگروه فیلم و سریال شبکه یک سیما در پاسخ به این سوال که تلویزیون چگونه می‌تواند به مراسم تعزیه بپردازد، می‌گوید: امروز به دلیل گسترش رسانه‌ها و بالارفتن سطح آگاهی‌های اجتماعی باید تعزیه را در ساختار تلویزیونی تعریف کرد تا اثر خودش را بگذارد. برای تعریف ساختار جدید هم باید یک کار عملیاتی صورت بگیرد.

وی با بیان این که تعزیه یک سنت نمایشی است که از احساسات بهره می‌گیرد، توضیح می‌دهد: این سنت یک تئاتر کامل نیست. یک باور جدی است که جنبه آیینی پیدا کرده است. ما در تعزیه غلیان احساسات را لازم داریم. در تعزیه شما به یک شناخت جدید نمی‌رسید. بلکه بر مظلومیت یاران کربلا بار دیگر گریه می‌کنید. اشک ریختن برای حسین(ع) فضیلت دارد. در تلویزیون همین کار نمایشی را باید به تصویر تبدیل کنی و در نتیجه باید ساختارش عوض شود.

او به تغییر شکل اجرای تعزیه اشاره و تاکید می‌کند: در گذشته در کنار تکایا و سینه‌زنی تعزیه برگزار می‌شده است، اما در حال حاضر اجرای تعزیه منحصر به تئاترشهر و چند جای خاص است. تعزیه در دوران خودش حرکت زنده‌ای داشته است، اما بعد از این که رضاشاه جلوی تعزیه را می‌گیرد، رشد و خلاقیت این هنر متوقف می‌شود. به همین دلیل در حال حاضر نسخه‌نویس معاصر نداریم و تعزیه‌خوان‌ها مصرف‌کننده همان نسخ قبلی هستند.

به هر حال پخش تصاویر مربوط به مراسم تعزیه مستلزم بهره‌گیری از کارگردان‌هایی است که فضای متفاوت تعزیه و تلویزیون را بشناسند. همان گونه که تئاتر برای پخش از جعبه جادویی تلویزیون تغییر شکل می‌دهد و بدل به تله‌تئاتر می‌شود، برای انعکاس تلویزیونی مراسم تعزیه نیز باید راهکارهایی اندیشید.

احسان رحیم‌زاده - گروه رادیو و تلویزیون