آینه‌ای ‌که مکدر‌ نمی‌شود

در میان این خلقیات و روحیات، هم می‌توان موارد مثبت و هم می‌توان مواردی منفی را بر شمرد و البته چه بسا بسیاری از این پژوهش‌ها و آثار بر آن بوده تا با نشان دادن این وجوه منفی و نشان دادن آن به ایرانیان آنها را در راستای رفع این موارد از رفتار روزمره خود تشویق کنند.

شاید یکی از اولین کسانی که چنین موضوعی را دستمایه کتاب خود قرار داد، محمدعلی جمالزاده باشد. این نویسنده سرشناس ایرانی در مقدمه کتابی با عنوان «خلقیات ما ایرانیان» اظهار امیدواری می‌کند مندرجات این کتاب که همیشه شیرین و دلپسند نیست و چه بسا ته‌مزه تلخی دارد، خوانندگان را ملول و مکدر نسازد، بلکه محرک آنان باشد که اندکی در صحت و سقم مطالب بیندیشند.

همچنین محمود سریع القلم از استادان دانشگاه شهید بهشتی در کتابی با عنوان «فرهنگ سیاسی ایرانیان» به آسیب‌شناسی جامعه ایرانی می‌پردازد و به‌واسطه کتابی که نوشته است می‌توان روانشناسی ایرانیان امروز و عادات اجتماعی آنها و گره‌های رفتار خصوصی و اجتماعی‌شان را دید. پژوهش دنباله داری نیز طی سال‌های مختلف توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با عنوان «ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» انجام گرفت و در آن نیز بسیاری از مسائل رفتاری و اجتماعی را که ایرانیان معاصر و امروزی با آن مواجهند از طریق پیمایش در سراسر کشور استخراج کرد.از سویی دیگر چاپ چندین باره کتاب «جامعه‌شناسی خودمانی» نوشته حسن نراقی هم نشان می‌دهد که علاقه به شناخت پیرامون رفتارهای روزمره در میان مردم بسیار است و مباحثی از قبیل حقیقت گریزی و پنهان کاری، ظاهرسازی، خودمحوری و برتری‌جویی، بی‌برنامگی، مسوولیت ناپذیری و... که در این کتاب با زبانی ساده مطرح شده مورد توجه علاقه‌مندان به کتاب قرار گرفته است.

سفرنامه‌های متعددی نیز که به قلم سیاحان خارجی یا ایران پژوهان نوشته شده حاوی نکات قابل توجهی از رفتار ما ایرانی‌هاست که برخی از آنها به عنوان وجه تمایز ما از سایرین شناخته شده و به عنوان نمونه در برخی از متون به عدم توجه ما ایرانیان به وقت و اهمیت زمان یا راحت طلبی بیش از حد و... اشاره شده است. بنابراین به نظر می‌رسد با آن‌که معتقدیم ایرانیان در طول تاریخ از فرهنگ و پشتوانه متمدنانه‌ای برخوردار بوده‌اند؛ اما در گذشته و همچنین امروزه دارای خصوصیاتی هستند که می‌توان با نمایش و نشان دادن آن راه‌حل‌هایی برای رفع آنها پیدا کرد.

در میان سریال‌های تلویزیونی نمونه‌های بسیاری را می‌توان پیدا کرد که قصد دارند با استفاده از جاذبه‌های داستان و همچنین تصویر برخی از رفتارها و عادات ناپسندمان را نشان دهند؛ اما در این میان شاید ماندگارترین اثری که چنین هدفی را به صورتی مستقیم دنبال کرد و اتفاقا اثر موفقی هم از کار در آمد سریال «آینه» بود.

شبکه‌ آی‌فیلم نیز مدتی است پخش سریال به یادماندنی آینه را در جدول پخش خود قرار داده و این شبکه که این روزها به‌واسطه نمایش بسیاری از سریال‌های تلویزیونی قدیمی‌ و جدید و همچنین تله فیلم‌ها و فیلم‌های سینمایی به یکی از پربیننده‌ترین شبکه‌های سیما تبدیل شده است هربار برگ برنده جدیدی را رو می‌کند و گویا این‌بار قرعه به نام آینه افتاده است.آینه یکی از سریال‌های قدیمی ‌و پرطرفدار تلویزیون است که به نوعی قصد دارد تا آنچه را که نویسندگان و پژوهشگران در قالب‌های آکادمیک به آن پرداخته‌اند با زبان ساده به مردمان عادی نشان دهد. این مجموعه همان‌طور که از نامش پیداست می‌خواهد آینه‌ای مقابل همه ما بگیرد تا خلق و خوی منفی خود را در آن ببینیم و با تلنگری که به ما وارد می‌شود سعی کنیم تا جایی که می‌توانیم این خلق و خوی منفی را رفع کنیم.

نکته جالب این مجموعه آنجاست که این خلقیات همان گونه که در زمان پخش این برنامه یعنی اوایل دهه 60 موجود بوده است هنوز هم بعد از گذشت چند سال با شدت و ضعف‌های مختلفی دیده می‌‌شود و چه بسا بد نباشد تا هر چند سال یکبار همه ما خود را در آینه این مجموعه ببینیم و هربار دیدن آن تلنگری باشد تا برخی از عادات ناپسند رفتاری و اجتماعی خود را کنار بگذاریم.آینه با نگاهی منتقدانه چشم و همچشمی‌ها، حسادت میان خانواده‌ها، دهان بینی و بسیاری از عادات ناپسندی را مورد بررسی قرار داد که تداوم ناآگاهانه آنها در هر فرد می‌تواند نتایج جبران ناپذیری را بر جای بگذارد. او با آسیب‌شناسی این رفتارها افکار عمومی مخاطبان را در مرحله داوری قرار می‌داد تا نسبت به آنچه‌می‌بینند، قضاوت کنند و در نهایت در رابطه با رفتارهای خود تصمیم بگیرند.

مجموعه تلویزیونی آینه را می‌توان از جمله سریال‌های موفق دهه 60 دانست که در شرایط جنگ با دستمایه قرار دادن برخی از موضوعات خانوادگی به نوعی آسیب‌شناسی از روابط درون خانواده، همسایگان و آشنایان دست زد.

مباحث خانوادگی مطرح شده در این مجموعه هر چند به صورتی اغراق‌آمیز به تصویر درمی‌آمدند، اما همین اغراق سبب می‌شد تا بیش از پیش در ذهن مخاطبان باقی بمانند و تاثیرگذاری آن را دوچندان می‌کرد.این مجموعه هرچند به جهت تکنیکی و فنی در دکوپاژ (نمابندی) و میزانسن و نحوه تصویربرداری ادعایی ندارد اما به لحاظ محتوا از موضوعاتی بهره برده است که حتی همین حالا نیز می‌توان به آن استناد کرد و به عبارتی مشمول گذر زمان نشده است.

این مجموعه همچنین عبارت «زندگی شیرین می‌شود» را وارد ادبیات روزمره مخاطبانش کرد به‌طوری که هنوز هم می‌توان در برخی پیشامدهای مشابه چنین عبارتی را شنید.

نقطه عطف مجموعه تلویزیونی آینه انعکاس واقعیت‌ها ‌به دور از شعار و در قالبی سرگرم‌کننده بود و از این حیث نیز نشان داد‌ می‌توان اثری آموزنده ساخت که حتی با این‌که محتوایی نصیحت گونه دارد اما آنقدر زبان بیان این نصیحت را جذاب کرده است که مخاطب نسبت به آن واکنش منفی نشان نمی‌دهد و با کمال میل مفهوم اصلاحگرایانه آن را می‌پذیرد. موضوعات متنوعی که مجموعه آینه به آنها می‌‌پردازد به ظاهر موضوعات پیش پا افتاده‌ای به نظر می‌‌رسند و برخی از آنها آنقدر برای ما درونی شده اند که نسبت به وجود آنها آگاهی نداریم؛ چه بسا اگر این آگاهی را درباره آنها داشتیم دیگر چنین رفتاری از ما سر نمی‌زد.

مجموعه آینه را غلامحسین لطفی کارگردانی کرده است. شاید استفاده از مضامین طنز و بیان طنز‌آمیز برخی از نکات در این مجموعه نیز به سبب روحیات ویژه او باشد. غلامحسین لطفی که البته این روزها کمتر در عرصه کارگردانی دیده می‌شود بعد از آینه بیشتر به سمت بازیگری گرایش پیدا کرد و با حضور در فیلم‌ها و سریال‌های طنز و نقش‌هایی که وجوه طنزآمیز آنها بر جدی بودنشان غلبه داشت بیشتر به عنوان بازیگر شناخته شد؛ اما حالا پس از گذشت بیش از 25 سال از زمان پخش اولیه آینه، وقتی نام او را در تیتراژ این مجموعه و به عنوان کارگردان می‌بینیم، او را تحسین می‌کنیم.

این مجموعه همچنین در زمان پخش خود بازیگرانش را به ستاره آن روزهای تلویزیون بدل کرد، به‌طوری که هنوز بسیاری از بازیگران را با خاطره همان روزها به یاد می‌آوریم. مرجانه گلچین که پس از مدتی غیبت چند سال گذشته مجددا به عرصه بازیگری بازگشت یکی از همان بازیگران آینه است که هر چند در آن زمان اولین تجربه‌های بازیگری را پشت سر می‌گذاشت؛ اما بخوبی از پس موقعیت‌هایی که به او محول شده بود برآمد و به ستاره آن روزهای تلویزیون تبدیل شد.

اسماعیل محرابی نیز که چهره جوانی‌های او را در آینه می‌بینیم یکی از بازیگرانی بود که جایگاه خود را به عنوان بازیگر مدیون این مجموعه پرمخاطب تلویزیونی است.

رویا افشار هم یکی دیگر از بازیگران مطرحی است که پیش از حضور در آینه در عرصه تئاتر شناخته شده بود؛ اما به قول خودش مردم هنوز او را با مجموعه تلویزیونی آینه می‌شناسند.زنده‌یاد مهین شهابی نیز از جمله پیشکسوتان حوزه تئاتر بود که با این وجود هنوز هم بسیاری به عنوان مادر سریال آینه از او یاد می‌کنند. او در این مجموعه به بازیگران جوان کمک می‌کرد تا با اعتماد به نفس بیشتری ‌مقابل دوربین ظاهر شوند. می توان گفت انتخاب مناسب بازیگران سریال آینه نیز یکی ‌دیگر از عواملی بود که به تاثیرگذاری بیشتر این مجموعه منجر شد. اغلب بازیگران این مجموعه سابقه حضور در صحنه‌های تئاتر را داشتند و ترکیب این تجربه‌ها با نیروی جوان توانست به نمونه‌ای موفق تبدیل شود.

در این بین سیاوش طهمورث، زنده یاد جواد خدادادی، فردوس کاویانی، گوهر خیراندیش، زنده‌یاد جمشید اسماعیل‌خانی و رضا بابک نیز از دیگر بازیگرانی هستند که همگی در موفقیت سریال آینه سهم بزرگی داشتند.

آینه هرچند در اجرا نقص‌هایی هم دارد، اما به‌واسطه تعلق خاطری که هم‌اکنون نسبت به آن داریم بیان این معایب چندان ضروری به نظر نمی‌رسد ضمن آن‌که اگر بخواهیم نقص‌های آن را با توجه به دوره‌ای که ساخته شده است در نظر بگیریم متوجه خواهیم شد‌ از بسیاری سریال‌های امروزی بی‌نقص‌تر باقی خواهد ماند.

آینه با تمام نقص‌هایش الگوی موفقی بود که دستاوردهایش در جذب مخاطب می‌تواند مورد توجه دست اندرکاران مجموعه‌های تلویزیونی قرار بگیرد. آینه توانست در قالبی عامه پسند به اهدافش دست پیدا کند و در جایگاهی قرار بگیرد که علاوه بر مخاطبان عام این مجموعه، منتقدان حرفه‌ای نیز از آن بخوبی یاد کنند.