سفرهای دن‌کیشوت ادامه می‌یابد

گفته می‌شود موفقیت فراوان نسخه جدید سینمایی «شرلوک هلمز» که تهیه‌کنندگان تلویزیونی را به فکر تولید سری جدیدی از مجموعه «شرلوک هلمز» انداخته، باعث شده تا برنامه‌سازان تلویزیونی به سراغ بقیه کاراکترهای سرشناس دنیای ادبیات بروند تا از رقبای سینمایی خود عقب نمانند.

به نظر می‌رسد دن‌کیشوت در این رابطه همان کاراکتری است که رسانه تلویزیون به دنبال آن می‌گردد. البته توجه این رسانه در زمانی دوباره متوجه این شخصیت شده که تری گیلیام فیلمساز مستقل سینما، بیش از یک دهه است که قصد دارد نسخه جدید سینمایی ماجراجویی‌های دن‌کیشوت را بسازد ولی به دلیل مشکلات متعدد، هنوز موفق به انجام و اجرای آرزوی دیرینه خود نشده است.

مانوئل سروانتس، نویسنده کتاب کلاسیک دن‌کیشوت که اهل اسپانیا بود، سال 1547 به دنیا آمد و در سال 1616 از دنیا رفت. او که در عین حال شاعر و نمایشنامه‌نویس هم بود، در نوول‌ها قواعد نمایشنامه‌نویسی را نیز رعایت می‌کرد و بسیاری از اوقات نوشته‌هایش رنگ و بویی شاعرانه پیدا می‌کردند. بسیاری از منتقدان ادبی کتاب دن‌کیشوت او را اولین کار ادبی وی معرفی کرده‌اند. این اثر هم‌اکنون لقب یک اثر کلاسیک غربی را از آن خود کرده و در صدر فهرست آثار ادبی تاریخ دنیای ادبیات قرار دارد که کاراکترها و فضایی خیالی دارد. این در حالی است که دیگر نوشته‌ها و قصه‌های او هم جایگاه ویژه‌ای در دنیای ادبیات دارند؛ اما در همه جا سروانتس با دن‌کیشوت شناخته شده و بجا‌ آورده می‌شود. تاثیر او بر ادبیات کشور اسپانیا و بقیه کشورهای اسپانیایی زبان غیرقابل انکار است. به همین دلیل است که به آثار ادبی اسپانیایی زبان بسیاری وقت‌ها لقب کارهایی داده می‌شود که زبان سروانتسی دارند.

دنیای هنر از همان ابتدای پیدایش زبان تصویر، قصه دن‌کیشوت را منبع الهام خود قرار داد. به همین دلیل است که یکی از فیلم‌های اولیه تاریخ سینما در سال 1903 اختصاص به این قصه دارد. این محصول کشور فرانسه را لوسین نوگوئه و فردیناند زکا ساخته‌اند. از آن پس هر چند سال یک بار، صنعت سینما در کشورهای مختلف به سراغ این سوژه رفته است.

رسانه تلویزیون هم پس از آن که در دهه 50 میلادی پاگرفت، به آرامی به سراغ قصه سروانتس رفت. اولین بار در سال 1964 بود که تلویزیون توجه ویژه‌ای به این قصه نشان داد و یک مجموعه 9 اپیزودی 30 دقیقه‌ای توسط ایتالیا به نام «در سرزمین دن‌کیشوت» ساخته شد. این مجموعه که در اسپانیا فیلمبرداری شد نام اورسن ولز را به عنوان کارگردان بر خود دارد. او در این مجموعه در نقش خودش هم ظاهر شد و آرنولدو فوآ راوی آن است. این مجموعه به تعریف قصه ادبیات اسپانیا، سروانتس و تلاش‌های او برای نوشتن کتاب دن‌کیشوت می‌پردازد. ولز در دهه 70 میلادی هم نسخه سینمایی دن‌کیشوت را تهیه و کارگردانی کرد. این فیلم سال 1992 کامل و تدوین مجدد شد و به نمایش عمومی درآمد.

تهیه‌کنندگان تلویزیونی در کشور یوگسلاوی (سابق) هم در سال 1971 قصه دن‌کیشوت را تبدیل به یک مجموعه 120 دقیقه‌ای تلویزیونی کردند که نمایش موفقیت‌آمیزی در قاره اروپا داشت. استرالیایی‌ها هم در سال 1987 روایت خود را از قصه سروانتس ارائه دادند. اما معروف‌ترین نسخه تلویزیونی دن‌کیشوت، اثری است که سال 1991 توسط تلویزیون اسپانیا تولید شد. این مجموعه در 15 اپیزود تهیه شد که 310 دقیقه طول زمان آن بود.

فرناندو ری بازیگر مطرح سینما و تلویزیون اسپانیا در این مجموعه نقش دن‌کیشوت را بازی کرد. آلفردو لاندا هم نقش دوست و یار همیشگی او سانچو پانزا را به عهده گرفت. این مجموعه نیمه اول رمان سروانتس را به نمایش گذاشت. نیمه دوم آن 11 سال بعد به صورت یک فیلم سینمایی و با حضور بازیگران کاملا متفاوت ساخته شد. این مجموعه نمایش بسیار موفقیت‌آمیزی در بقیه کشورهای جهان داشت و هنوز هم لقب معروف‌ترین مجموعه تلویزیونی دن‌کیشوت را در سطح بین‌المللی دارد. این مجموعه هنگام پخش در آمریکا به صورت یک کار 240 دقیقه‌ای به روی آنتن رفت.

فرناندو ری بجز این مجموعه، در 3 کار دیگر هنری هم بازی کرد که بر اساس قصه دن‌کیشوت ساخته شد. این فیلم‌ها و مجموعه‌ها ـ که او در آنها در نقش‌هایی غیر از دن‌کیشوت ظاهر شد ـ در سال‌های 1947 (محصول اسپانیا به کارگردانی رافائل گیل)‌، 1965 (محصول مشترک اسپانیا، فرانسه و آلمان غربی به کارگردانی ژاک بوردون)‌ و 1992 (به کارگردانی اورسن ولز)‌، مجموعه تلویزیونی سال 1965 ژاک بوردون در 13 ایپزود 26 دقیقه‌ای ساخته شد و نقش دن‌کیشوت را در آن جوزف مینراد بازی می‌کرد. نسخه‌ای که به کارگردانی ولز در سال 1992 پخش شد، فیلمی بود که ولز قبل از مرگ خود در سال 1985 ساخته بود و پس از مرگ او تکمیل و روانه پرده سینماها شد. فرانسیسکو ریگوئرا در این فیلم نقش دن‌کیشوت را بازی می‌کرد.

پیتر یاتس، فیلمساز انگلیسی که این روزها برای کارگردانی آخرین قسمت مجموعه فیلم «هری پاتر» (که قرار است در 2 بخش مستقل در زمستان امسال و تابستان سال آینده اکران عمومی شود)‌ به صورت یک چهره و نام مطرح درآمده است، در سال 2000 مجموعه دن‌کیشوت را کارگردانی کرد. این مجموعه که نامزد دریافت 4 جایزه‌ امی (اسکار تلویزیونی)‌ شد یک کار 120 دقیقه‌ای است که جان لیتگو در آن نقش دن‌کیشوت را بازی کرد و باب هاسکینز هم دستیار او بود. دی وی دی این مجموعه در سال 2007 در قاره اروپا پخش شد، ولی هنوز یک پخش ویدئویی در آمریکا نداشته است. با وجود تلاش سازندگان این مجموعه، دن‌کیشوت آنها نتوانست موفقیت دن‌کیشوت تلویزیونی اسپانیا را تکرار کند. در سال 1984 هم تلویزیون آمریکا یک نسخه موزیکال از این قصه را تهیه کرد.

میگوئل و سروانتس دن‌کیشوت را به صورت کتابی دو قسمتی نوشت که ماجراجویی‌های کمدی کاراکتر اصلی خود دن‌کیشوت را پوشش می‌دهد. او که به عنوان شوالیه و همچنین مردی از لامانچا هم معروف شده، یک قهرمان دوست‌داشتنی قصه‌های سرگرم‌کننده و اکشن است. کارهایی که او در این قصه می‌کند حال و هوایی کمدی دارد و به همین خاطر، از قصه سروانتس به عنوان یک هجو اجتماعی هم اسم برده می‌شود. او که آدمی خیالپرداز و رویاباف است، همراه دستیار و یاور همیشگی خود سانچز یک سفر طولانی و ماجراجویانه را شروع می‌کند و به جنگ با یک سری موجودات خیالی ـ که فقط ساخته و پرداخته ذهن او هستند ـ می‌رود. کاراکتر اصلی قصه سروانتس خیلی زود وارد فرهنگ زندگی مردم عادی کشورهای مختلف جهان شد و در اصطلاح روزمره، نام دن‌کیشوت بر روی آدم‌هایی گذاشته شد که رویاپردازی ذهنی آنها بسیار فراتر از واقعیت‌های زندگی عادی است.

دن‌کیشوت جدید تلویزیونی یک محصول مشترک اروپایی است که به زبان انگلیسی تهیه خواهد شد. این مجموعه در 26 قسمت 30 دقیقه‌ای تهیه می‌شود و سرمایه‌گذاران اصلی آن تهیه‌کنندگان اسپانیایی، انگلیسی و فرانسوی هستند. برخلاف برخی از مجموعه‌های تلویزیونی که قسمت‌های مختلف آن توسط چند کارگردان مختلف و متفاوت ساخته می‌شود، این دن‌کیشوت توسط یک کارگردان واحد کارگردانی خواهد شد. بحث اصلی بر سر این است که کارگردانی مجموعه را فیلمسازی اسپانیایی در دست بگیرد یا یک فیلمساز انگلیسی. بازیگران اصلی مجموعه به احتمال زیاد از بین بازیگران مطرح سینما و تلویزیون اسپانیا انتخاب خواهند شد. تمام تهیه‌کنندگان مجموعه در این مورد اتفاق‌نظر دارند که نقش دن‌کیشوت را یک بازیگر اسپانیایی باید بازی کند. نقش‌های مکمل اما مهم مجموعه را تعدادی از بازیگران مطرح قاره اروپا به عهده خواهند گرفت. سازندگان دن‌کیشوت تلاش دارند تا طوری برنامه‌ریزی کنند که در هر قسمت مجموعه یک کاراکتر مهمان داشته باشند که نقش او را یک بازیگر مشهور بازی کند. به این ترتیب، هر قسمت از مجموعه، یک بازیگر مطرح را به عنوان بازیگر مهمان در کنار خود خواهد داشت. کل صحنه‌های مجموعه در لوکیشن‌های متنوع اسپانیا فیلمبرداری خواهد شد. هزینه تولید این دن‌کیشوت تلویزیونی بین 10 تا 12 میلیون دلار برآورد شده و سازندگانش گفته‌اند قصد دارند به حال و هوا و لحن روایتی قصه سروانتس وفادار بمانند.

اما این‌طور به نظر می‌رسد که سازندگان نسخه‌های سینمایی دن‌کیشوت، چندان خود را وفادار به قصه این نویسنده اسپانیایی نمی‌دانند. جان گیلیام که مدت‌هاست قصد ساخت «مردی که دن‌کیشوت را کشت» را دارد، می‌گوید می‌خواهد روایت شخصی خود از قصه سروانتس را روی پرده سینما تعریف کند. او قبل از این در مستند تحسین شده خود «گمشده در لامانچا» یک جورهایی به بحث درباره دن‌کیشوت پرداخت. هنوز معلوم نیست گیلیام کلید فیلمبرداری فیلم دن‌کیشوتی خود را چه زمانی می‌زند. اما رسانه‌های گروهی می‌گویند پیدا شدن سر و کله یک رقیب می‌تواند این فیلمساز را وادار کند که بالاخره ساخت پروژه قدیمی و به عقب‌افتاده‌اش را شروع کند. این رقیب کسی نیست جز جوئل سیلور، تهیه‌کننده قدیمی و کمپانی برادران وارنر. سیلور قصد دارد با همکاری کمپانی برادران وارنر یک فیلم جدید دن‌کیشوتی را تهیه کند. فیلمنامه این فیلم در حال نگارش است و سیلور گفته قصد دارد روایت تازه‌ای از قصه سروانتس را ارائه بدهد.

نسخه‌ای که سیلور تهیه می‌کند دن‌کیشوت را به عنوان مردی نیمه‌دیوانه وارد یک دنیای فانتزی می‌کند که کاراکترهای آن شبیه آدم‌های مجموعه فیلم اکشن «دزدان دریایی کارائیب» هستند. به این ترتیب، این فیلم که قرار است تابستان سال 2012 اکران عمومی شود، کاری متفاوت از تمام دن‌کیشوت‌های قبلی سینمایی و تلویزیونی خواهد بود. حتی منتقدان سینمایی این نظریه را هم مطرح می‌کنند که ممکن است این فیلم در صورت موفقیت بالای مالی و انتقادی تبدیل به یک مجموعه فیلم سینمایی شود! اهل فن پیش‌بینی می‌کنند نقش دن‌کیشوت در این فیلم،‌ به یک بازیگر مطرح و نه‌چندان سن و سال‌دار سینما داده شود! این در حالی است که گیلیام برای محصول مستقل و روشنفکرانه خود، رابرت دووال بازیگر کلاسیک سینما را برای ایفای نقش دن‌کیشوت انتخاب کرده است.

تا به امروز موفق‌ترین دن‌کیشوت تاریخ سینما، محصول سال 1975 سینمای شوروی (سابق) است. این فیلم را گیورگی کوزنیتسف کارگردانی کرد و نیکلای چرکاسف در نقش دن‌کیشوت یک بازی تحسین‌برانگیز ارائه داد. اما موفقیت نسخه سینمایی جدید شرلوک هلمز ـ که کاراکتر اصلی‌اش را بیشتر یک اکشن‌کار نشان می‌دهد تا مردی اهل تفکر ـ به معنی آن است که دن‌کیشوت‌های جدید تلویزیون و سینما، بیشتر یک قهرمان اکشن خواهند بود تا یک کاراکتر سنتی و کلاسیک. منتقدان هنری می‌گویند تولید همزمان دو فیلم سینمایی و یک مجموعه تلویزیونی از قصه دن‌کیشوت، لطمه‌ای به موقعیت هیچ یک از آنها نخواهد زد و هر یک از آنها بینندگان خود را خواهد داشت. به گفته منتقدان تلویزیونی، تولید نسخه‌های سینمایی قصه کلاسیک دن‌کیشوت به موفقیت بیشتر مجموعه تلویزیونی آن کمک خواهد کرد. آنها می‌گویند تهیه‌کنندگان دن‌کیشوت تلویزیونی که از رقابت خود با سازندگان نسخه‌های سینمایی آگاهی دارند، یقینا آن را به گونه‌ای تولید خواهند کرد که توانایی رقابت کامل با طرف‌های مقابل را داشته باشد. انتخاب یک بازیگر سرشناس به عنوان هنرمند مهمان در هر یک از قسمت‌های مجموعه، یکی از اقدامات مثبت تهیه‌کنندگان تلویزیونی دن‌کیشوت است. در عین حال، تهیه‌کنندگان این مجموعه می‌گویند شهرت اروپایی کاراکتر دن‌کیشوت، چیزی است که آنها از آن به عنوان برگ برنده استفاده خواهند
کرد.

تمام این بحث‌ها در شرایطی است که نسخه‌های جدید تلویزیونی و سینمایی دن‌کیشوت هنوز در مرحله پیش‌تولید هستند و معلوم نیست کلید فیلمبرداری آنها چه زمانی زده می‌شود. اما این بحث‌های رسانه‌ای یک سود مثبت دارد و آن هم این است که تهیه‌کنندگان این کارها را مجاب می‌کند که هر چه زودتر کار تولید آنها را شروع کنند.