زباله‌ای که حالا زندگی می‌بخشد

منظور از بانک خون بند‌ناف چیست و اساسا این بانک با چه هدفی راه‌اندازی شده است؟

بانک خون بندناف همان‌طور که از نام آن پیداست، شرایطی را فراهم می‌کند تا سلول‌های بنیادی موجود در خون بندناف تحت شرایط خاصی جمع‌آوری شده و در بانکی ذخیره شود تا اگر زمانی به سلول‌های بنیادی برای پیوند نیاز داشتیم، این منبع ارزشمند براحتی در دسترس باشد و بتوان برای پیوند از آن استفاده کرد. در کنار منابعی که امروز برای به دست آوردن سلول‌های بنیادی مطرح است بحث خون بندناف که زمانی به‌عنوان زباله بیولوژیک دور ریخته می‌شد، مورد توجه قرار گرفته است. خونی که در دوران بارداری مادر در بندناف و جفت جریان دارد و بعد از تولد دور ریخته می‌شود، منبعی از سلول‌های بنیادی، بخصوص سلول‌های بنیادی خون‌ساز است که می‌توان در روند درمان بیماری‌های بدخیمی مانند تالاسمی، انواع سرطان‌های خون، بیماری‌های نقص سیستم ایمنی بدن و همچنین کم‌خونی‌های مادرزادی که منشاء خونی دارد، مورد استفاده قرار گیرد. به این ترتیب در سطح دنیا بانک‌های خون بند ناف متعددی در قالب بانک‌های خصوصی و عمومی راه‌اندازی شده که کارکرد آنها تا حدی متفاوت است. در کشور ما نیز بانک‌های خون بندناف خصوصی و عمومی راه‌اندازی شده است که اکنون این بانک‌ها در سطح کشور فعال هستند و به بیماران خدمات ارائه می‌کنند.

تفاوت کارکرد بانک‌های خون بندناف خصوصی و عمومی در چیست؟

در بانک‌های عمومی خانواده‌هایی که در آستانه تولد فرزند هستند در صورتی که تمایل داشته باشند، می‌توانند خون بندناف نوزاد خود را به این بانک اهدا کنند و بر این اساس هزینه‌ای برای نگهداری نمونه خون اهدا شده پرداخت نمی‌کنند. البته نسبت به خون بندناف اهدایی مالکیتی هم ندارند. این نمونه می‌تواند در اختیار همه بیمارانی که از مراکز پیوند به بانک‌های عمومی معرفی می‌شوند قرار گیرد. سازمان انتقال خون مالک یکی از بانک‌های خون بندناف عمومی در کشور است.

وقتی والدینی خون بندناف فرزندشان را به این بانک اهدا می‌کنند، هیچ مالکیتی نسبت به آن ندارند و این نمونه می‌تواند در اختیار هر بیماری که نیازمند سلول‌های بنیادی باشد قرار گیرد. اما در بانک‌های خون بندناف خصوصی این‌طور نیست. در این بانک‌ها خانواده‌ای که در انتظار تولد فرزند هستند پیش از تولد فرزندشان قراردادی را با این بانک خون بندناف امضا و هزینه اولیه‌ای را پرداخت می‌کنند. به این ترتیب این نمونه به‌طور شخصی برای خود آنها نگهداری می‌شود و مالکیت نمونه برای خانواده محفوظ است و آنها می‌توانند این نمونه را برای هر مدت زمانی که مدنظرشان باشد در این بانک نگهداری کنند.

خوشبختانه اکنون در بانک عمومی خون بندناف رویان نزدیک به 4000 نمونه و در بانک خصوصی خون بندناف این مجموعه حدود 50 هزار نمونه ذخیره‌سازی شده است. البته علاوه بر پژوهشگاه رویان، بانک‌های عمومی دیگری در سازمان انتقال خون ایران و بیمارستان شریعتی تهران وجود دارد که فکر می‌کنم در این بانک‌های عمومی نیز حدود پنج تا شش هزار نمونه ذخیره‌سازی شده باشد. آنچه از سوی دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به‌عنوان ضرورت وجود بانک خون بندناف و تبدیل آن به یک طرح ملی در کشور مطرح شده است نیز مربوط به بانک‌های خون بندناف عمومی است. چند سالی است گفته می‌شود قرار است بودجه‌ای به منظور توسعه فعالیت‌های بانک‌های خون بندناف عمومی در نظر گرفته شود که متاسفانه هنوز تامین اعتبار لازم برای این پروژه انجام نشده است.

برای انتقال نمونه خون بندناف و ذخیره آن در بانک‌های خصوصی از چند ماه پیش از تولد نوزاد باید اقدام شود؟

معمولا ماه آخر بارداری اقدامات لازم برای این کار انجام می‌شود. خانواده‌ها می‌توانند از مدت‌ها قبل برای انجام چنین کاری اقدام کنند. آنها می‌توانند با مراجعه به پایگاه اینترنتی بانک خون بندناف رویان به اطلاعات لازم در این زمینه دسترسی داشته باشند. در این پایگاه اینترنتی درباره نحوه ذخیره‌سازی نمونه، آزمایش‌هایی که لازم است مادر پیش از تولد انجام دهد و حتی شاخص‌هایی که برای این کار در نظر گرفته می‌شود در اختیار افراد قرار می‌گیرد.

یعنی ممکن است برای بعضی نوزادان امکان ذخیره نمونه خون بندناف وجود نداشته باشد؟

برای بررسی امکان نگهداری نمونه خون بندناف نوزاد شاخص‌هایی در نظر گرفته شده است. برای مثال، اگر مادر در دوران بارداری یا حتی گاهی پیش از بارداری به بیماری‌هایی مبتلا شده یا داروهای خاصی را مصرف کرده باشد امکان ذخیره و نگهداری نمونه خون بندناف وجود ندارد. اگر خانواده‌ای شرایط لازم برای این کار را نداشته باشد بر این اساس می‌تواند متوجه شود که نمی‌تواند برای ذخیره‌سازی خون بندناف اقدام کند.

اگر خانواده‌ای اصرار داشته باشند چنین کاری را انجام دهند و حتما نمونه خون بندناف نوزادشان را در بانک خون بندناف ذخیره کنند، باید در دوران بارداری، پزشکی را که تحت نظر او هستند از این موضوع مطلع سازند تا داروهایی که ممکن است در دوران بارداری مورد استفاده قرار گیرد و برای این کار محدودیت ایجاد می‌کند برای مادر تجویز نشود. در غیر این صورت مادر باید آگاه باشد که ممکن است به دلیل مصرف بعضی دارو‌ها در دوران بارداری امکان ذخیره نمونه خون بندناف فرزندش وجود نداشته باشد. البته مرحله اصلی بستن این قرارداد و ایجاد هماهنگی‌های لازم به منظور انتقال و ذخیره‌سازی نمونه خون بندناف در ماه آخر بارداری انجام می‌شود. برای این کار هزینه‌ای به‌عنوان هزینه اولیه و هزینه‌ای نیز به‌عنوان شارژ سالانه از متقاضیان دریافت می‌شود. هزینه اولیه برای یک سال نگهداری است و هر خانواده تا زمانی که بخواهد این نمونه در بانک خون بندناف نگهداری شود باید هر سال به طور جداگانه مبلغی را پرداخت کند.

نمونه خون بندناف تا چه مدت زمانی در بانک خون بندناف قابل نگهداری است؟

براساس استانداردی که از سوی بانک جهانی خون بندناف تعیین شده می‌توان تا 20 سال نمونه خون بندناف را در این بانک‌ها نگهداری کرد. البته این مدت زمان براساس شرایطی که وجود دارد، می‌تواند متفاوت باشد. بانک خون بندناف رویان به خانواده‌ها اعلام کرده است که این نمونه‌ها تا 20 سال در این بانک‌ها قابل نگهداری است، اما باتوجه به این که استاندارد و شرایط کیفی دائم در حال تغییر است، ممکن است عوامل دیگری نیز در مدت زمان نگهداری یک نمونه اثرگذار باشد. گاهی کودک بزرگ‌تر شده و وزن او افزایش یافته است و خوشبختانه به بیماری خاصی هم مبتلا نیست. در این صورت خانواده می‌تواند تصمیم بگیرد بعد از گذشت چند سال دیگر نمونه را در این بانک نگهداری نکند. در این زمینه هیچ محدودیتی وجود ندارد و خانواده‌ها می‌توانند بعد از مدتی از پرداخت هزینه شارژ نگهداری نمونه انصراف دهند. در این صورت بعد از این مدت این نمونه در بانک خون بندناف نگهداری نمی‌شود، اما اگر خانواده‌هایی به هر علتی بخواهند این نمونه را برای مدت زمان 20 سال در بانک خون بندناف ذخیره کنند، مانعی ندارد و خوشبختانه پژوهشگاه رویان زیرساخت‌های لازم برای انجام این کار را فراهم کرده است.

به نظر می‌رسد برای نگهداری این نمونه‌ها باید شرایط اختصاصی وجود داشته باشد. نمونه‌ها در چه شرایطی نگهداری می‌شود؟

استانداردهایی که برای نگهداری نمونه‌ها در نظر گرفته می‌شود استانداردهای سختگیرانه‌ای است. خوشبختانه ما اکنون این استاندارد را پیاده‌سازی کرده‌ایم. یکی از مهم‌ترین این شرایط این است که باید نمونه از تولد نوزاد و خونگیری در یک زنجیره برودتی مناسب نمونه به بانک خون منتقل شود. پس از این مرحله بلافاصله کار جداسازی سلول‌های بنیادی انجام می‌شود و در مدت زمان کمتر از 24 ساعت نمونه به تانک‌های ذخیره سلول که حاوی نیتروژن مایع است، منتقل می‌شود. سرعت عمل در این زمینه بسیار مهم است. مراحل کار باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شود. باید سلول‌هایی که در خون بندناف وجود دارد با حداکثر شرایط زنده ماندن یا احیا حفظ شود.

این فرآیند باید منطبق بر مجموعه‌ای از استانداردهای سختگیرانه پیش برود که خوشبختانه ما اکنون این شرایط را اجرا می‌کنیم و بر این اساس حدود 50 هزار نمونه در بانک خصوصی و بیش از 5000 نمونه در بانک عمومی پژوهشگاه رویان ذخیره و نگهداری شده است. نکته مهم شرایط نگهداری نمونه‌هاست که ما برای رسیدن به این هدف امکانات استانداردی را فراهم کرده‌ایم که امکان نگهداری نمونه‌ها برای مدت زمانی طولانی‌تر را فراهم می‌کند.

اساسا چه ضرورتی برای راه‌اندازی بانک‌های خون بندناف وجود دارد؟

چند سالی است در دنیا بانک‌های خون بندناف فعالیت خود را آغاز کرده‌اند. خون بندناف در اصل می‌تواند جایگزین پیوند مغز استخوان باشد. در مواردی که بیماری به پیوند مغز استخوان نیاز داشته باشد و نتوان دهنده مناسبی برای انجام این کار پیدا کرد، جایگزین بعدی خون بندناف است. خون بند‌ناف چند ویژگی مهم دارد. نخست این که همیشه در دسترس است و شما وقتی بانک خون و اطلاعات ژنتیکی سلول‌ها را داشته باشید در مدت زمان چند دقیقه می‌توانید نمونه مناسب را پیدا کنید.

اگر اکنون کسی بخواهد از نمونه خون بندناف استفاده کند، می‌توان با آزمایش HLA یا شاخص ژنتیکی سلول در مدت زمان چند دقیقه در بانک خون جستجو کرد تا نمونه مناسب و منطبق با بیمار در بانک پیدا شود. ویژگی دیگر این است که سلول‌های بنیادی خون بندناف هنوز بلوغ لازم را پیدا نکرده‌اند و به همین دلیل شانس رد پیوند در خون بندناف در مقایسه با سلول‌های بنیادی مغز استخوان کمتر است. نکته دیگر این که برای پیوند مغز استخوان حتما باید دهنده و گیرنده پیوند از نظر مشخصات ژنتیکی صد درصد با هم منطبق باشند، اما در خون بندناف با توجه به این که سلول‌ها از نظر ایمنی بلوغ لازم را پیدا نکرده‌اند، حتی اگر یک یا دو اختلاف در شاخص‌های ژنتیکی وجود داشته باشد نیز امکان پیوند وجود دارد.

این ویژگی موجب می‌شود در نمونه خون بندناف بتوان تعداد سلول‌های بیشتری را برای پیوند پیدا کرد. رویکردی که اکنون در سطح دنیا وجود دارد این است که بتوان در مواردی که دهنده مناسبی برای بیماران مبتلا به سرطان در خانواده و خویشاوندان بیمار وجود ندارد، بتوان از این منبع که در دسترس است استفاده کرد. البته در دنیا این رویکرد مطرح است که با توجه به افزایش قابلیت‌ها و کارکردهای سلول‌های بنیادی، هر کشوری که بتواند یک منبع سلولی مناسب داشته باشد در آینده می‌تواند در حوزه سلول درمانی قدم‌های بلندتری بردارد، زیرا روز به روز کاربردهای سلول‌های بنیادی برای درمان بیماری‌ها بیشتر شناخته می‌شود. این می‌تواند فرصتی برای کشور باشد. اما در کنار آن یا به عبارتی به موازات آن باید بتوان مراکز پیوند یا مراکزی که می‌توانند از سلول‌های بنیادی خون بندناف استفاده ‌کنند نیز افزایش داد. یکی از نگرانی‌های ما این است که با وجود افزایش تعداد نمونه‌های ذخیره شده در بانک‌های خون بندناف تعداد مراکز پیوند بسیار کم است و هنوز نتوانسته‌ایم از این سلول‌ها به نحو مناسبی استفاده کنیم.

فرانک فراهانی‌جم ‌ /‌ گروه دانش