به گزارش جام جم آنلاین؛ پرونده مرگ ۹ کوهنورد در ارتفاعات اورال در زمستان ۱۹۵۹، یکی از معما‌های حل‌نشده تاریخ روسیه است؛ حادثه‌ای که شرایط غیرعادی پیدا شدن پیکر‌ها و روایت‌های متفاوت درباره علت مرگ اعضای گروه، آن را به دستمایه آثار مستند و داستانی تبدیل کرده است. سریال روسی «گذرگاه دیاتلوف» یکی از اقتباس‌های تلویزیونی از این ماجراست که با تلفیق بازسازی سفر کوهنوردان و روند تحقیقات درباره مرگ آنها، تلاش می‌کند ابعاد مختلف این پرونده را در قالب یک درام معمایی روایت کند. این مجموعه محصول سال ۲۰۲۰ روسیه، از شنبه ۳۰ آبان ساعت ۲۳ روی آنتن شبکه تماشا می‌رود؛ فرصتی برای تماشای روایتی داستانی از حادثه‌ای واقعی که پس از گذشت چند دهه، همچنان پرسش‌هایی درباره آن مطرح است.
در همین زمینه بخوانید:
دو روایت با دو زبان تصویری
در نخستین مواجهه با سریال، تفاوت میان دو بخش روایت بیش از هر چیز به چشم می‌آید. قسمت‌های مربوط به سفر کوهنوردان عمدتاً با تصاویر سیاه‌وسفید و نسبت تصویر ۴:۳ نمایش داده می‌شوند؛ بخش تحقیقات نیز با تصاویر رنگی و قاب‌بندی متعارف‌تری پیش می‌رود. این تفاوت صرفاً انتخابی زیبایی‌شناسانه نیست و به مخاطب کمک می‌کند دو دوره و دو سطح از روایت را از یکدیگر تشخیص دهد.
گزارش‌هایی درباره روند تولید مجموعه به استفاده از شیوه‌های متفاوت فیلم‌برداری برای این دو بخش اشاره کرده‌اند: بخش تحقیقات با فیلم ۱۶ میلی‌متری و بخش کوهنوردان با دوربین دیجیتال ثبت شده است. حاصل کار، تضادی دیداری است که با فضای هر خط داستانی تناسب دارد. تصاویر مربوط به کوهنوردان، حال‌وهوای فیلم‌های قدیمی و ثبت خاطرات را تداعی می‌کنند؛ در مقابل، روایت تحقیقات به فضای سرد و تیره یک درام جنایی نزدیک می‌شود.
این انتخاب را می‌توان در امتداد سنتی از سینمای شوروی نیز دید که طبیعت را پس‌زمینه‌ای خنثی برای ماجرا‌های انسانی در نظر نمی‌گرفت. در «نامه ناتمام» ساخته میخائیل کالاتازوف، گروهی از زمین‌شناسان در طبیعت دشوار سیبری با محیطی روبه‌رو می‌شوند که بر سرنوشت آنها اثر می‌گذارد. در «گذرگاه دیاتلوف» نیز کوهستان به‌تدریج از مقصدی برای ماجراجویی به فضایی تهدیدآمیز تبدیل می‌شود. این شباهت را نباید لزوماً نشانه تأثیر مستقیم آن فیلم‌ها دانست؛ اهمیتش در نحوه استفاده از طبیعت برای ساختن حس انزوا و آسیب‌پذیری انسان است.
تفاوت دو خط داستانی در ریتم روایت هم ادامه پیدا می‌کند. مخاطب از همان ابتدا می‌داند که سفر گروه به فاجعه ختم خواهد شد؛ بنابراین تعلیق اصلی از پرسش درباره سرنوشت کوهنوردان نمی‌آید؛ پرسش این است که چه اتفاقی در آن ارتفاعات افتاده و چگونه شرایط عادی سفر به چنین پایانی رسیده است. شمارش معکوس زمان تا حادثه، این انتظار را تشدید می‌کند. هرچه به روز‌های پایانی نزدیک می‌شویم، جزئیات معمولی زندگی گروه معنای دیگری پیدا می‌کنند.
این ساختار در بخش‌هایی موفق است، ولی رفت‌وآمد میان دو خط داستانی همیشه به یک اندازه روان پیش نمی‌رود. گاهی تغییر مسیر روایت، تمرکز را از زندگی کوهنوردان می‌گیرد و گاهی بخش تحقیقات به الگو‌های آشنای آثار پلیسی نزدیک می‌شود. با این حال، تفاوت بصری دو بخش مانع از آن است که این جابه‌جایی‌ها صرفاً تغییر زمان و مکان به نظر برسند؛ هر کدام جهان و منطق تصویری خود را دارند.
پیش از آنکه پرونده‌ای شکل بگیرد، آدم‌هایی زندگی می‌کردند
یکی از تصمیم‌های مهم سازندگان این است که پیش از تبدیل کوهنوردان به نام‌هایی در یک پرونده جنایی، فرصتی برای شناخت آنها فراهم می‌کنند. گروه در طول سفر با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که در نگاه اول اهمیت دراماتیک چندانی ندارند: گفت‌و‌گو‌های روزمره، شوخی‌ها، اختلاف‌نظر‌ها و لحظاتی که اعضای گروه از خستگی یا دشواری مسیر عبور می‌کنند. همین جزئیات به روایت سفر وزن انسانی می‌دهد.
سازندگان برای بازسازی فضای زندگی گروه از اسناد و خاطرات باقی‌مانده استفاده کرده‌اند. این موضوع به معنای مستند بودن تمام گفتوگوها و موقعیت‌های سریال نیست؛ فیلمنامه برای تبدیل اطلاعات پراکنده به یک روایت نمایشی، ناگزیر از شخصیت‌پردازی و بازآفرینی موقعیت‌هاست؛ بنابراین باید میان اطلاعات تاریخی و آنچه برای پیشبرد درام ساخته شده، تفاوت قائل شد.
اهمیت این بخش در آن است که حادثه را از سطح یک معمای جنایی بیرون می‌آورد. وقتی مخاطب با آدم‌هایی روبه‌رو می‌شود که علایق، روابط و رفتار‌های روزمره دارند، مرگ آنها دیگر صرفاً یک اتفاق عجیب در پرونده‌ای قدیمی نیست. سریال با صرف زمان برای زندگی پیش از حادثه، به سرنوشت گروه بُعد انسانی می‌دهد؛ هرچند پرداخت شخصیت‌ها در بعضی لحظات در حد معرفی اولیه باقی می‌ماند و فرصت کافی برای عمیق‌تر شدن پیدا نمی‌کند.
حلقه اتصال واقعیت و درام
در سوی دیگر روایت، افسر مسئول پیگیری پرونده قرار دارد؛ شخصیتی به نام اولگ کوستین که پیوتر فئودوروف نقش او را بازی می‌کند. کوستین یکی از شخصیت‌های محوری بخش تحقیقات است، اما نباید او را با یکی از افراد واقعی پرونده اشتباه گرفت. این شخصیت برای پیشبرد درام ساخته شده و قرار است مخاطب را در مسیر مواجهه با شواهد و فرضیه‌های مختلف همراه کند.
حضور یک شخصیت داستانی در مرکز تحقیقات، دست نویسندگان را برای طراحی گفتوگوها، ایجاد تعارض و پیش بردن روایت باز می‌گذارد. کوستین با پرونده‌ای روبه‌روست که نشانه‌های آن به‌آسانی در کنار هم قرار نمی‌گیرند. هر سرنخ می‌تواند پرسش تازه‌ای ایجاد کند و پاسخ‌های موجود نیز لزوماً به نتیجه‌ای قطعی نمی‌رسند.
فئودوروف در این ساختار، بیش از آنکه نقش یک قهرمان معمایی با پاسخ‌های آماده را داشته باشد، نقطه اتصال مخاطب با روند تحقیقات است. اهمیت حضور او به کارکرد شخصیت کوستین در روایت بازمی‌گردد: مخاطب همراه با او با اطلاعات تازه مواجه می‌شود و امکان ارزیابی فرضیه‌ها را پیدا می‌کند. با این حال، فیلمنامه گاهی بیش از اندازه به الگو‌های آشنای درام پلیسی تکیه می‌کند؛ از فضای بدگمانی در محیط تحقیقاتی تا تأکید بر سرنخ‌هایی که ممکن است مسیر پرونده را تغییر دهند. در چنین لحظاتی، پیچیدگی تاریخی ماجرا در چارچوب یک معمای جنایی متعارف قرار می‌گیرد.
این مسئله در واکنش منتقدان روس نیز دیده می‌شود. برخی از آنها ترکیب فضای نوآر و لحظات انسانی سفر را از ویژگی‌های موفق مجموعه دانسته‌اند؛ در مقابل، گروهی معتقدند تبدیل حادثه به یک درام پلیسی و ملودرام، از پیچیدگی واقعه تاریخی کاسته است. اختلاف نظر‌ها نشان می‌دهد که مسئله اصلی سریال، صرفاً بازسازی یک پرونده نیست؛ بلکه انتخاب سازندگان درباره میزان فاصله گرفتن از واقعیت و حرکت به سمت تخیل دراماتیک است.
علمی که بخشی از معما را توضیح داد
ماجرای گذرگاه دیاتلوف سال‌ها با فرضیه‌هایی درباره حمله نظامی، آزمایش‌های مخفی، موجودات ناشناخته و اتفاقات غیرعادی همراه بود. تعدد این گمانه‌ها، پرونده را از یک حادثه کوهنوردی فراتر برد و به موضوعی جذاب برای رسانه‌ها و علاقه‌مندان نظریه‌های رازآلود تبدیل کرد.
در سال ۲۰۲۰، دادستانی کل روسیه پس از بازبینی پرونده، شرایط جوی و وقوع بهمن را توضیح اصلی حادثه اعلام کرد. یک سال بعد نیز پژوهشی علمی در نشریه «ارتباطات طبیعت و محیط زیست» منتشر شد که سازوکار احتمالی وقوع بهمن تخته‌ای را بررسی می‌کرد. پژوهشگران توضیح دادند که بریدن لایه برف برای برپایی چادر و انباشت برف بر اثر باد می‌توانسته شرایط را برای ریزش یک توده برفی ناپایدار فراهم کند. این مدل، وقوع بهمن با تأخیر چندساعته را نیز از نظر فیزیکی ممکن می‌دانست.
با این حال، این پژوهش به معنای حل قطعی تمام ابعاد پرونده نیست. مدل علمی بخشی از جراحات و شرایط حادثه را توضیح می‌دهد، ولی درباره همه جزئیات و پرسش‌های باقی‌مانده پاسخ نهایی ارائه نمی‌کند؛ بنابراین بهتر است پرونده را نه معمایی کاملاً حل‌شده بدانیم و نه حادثه‌ای که توضیح علمی برای آن وجود ندارد.
این تمایز برای تماشای سریال هم اهمیت دارد. مجموعه در سال ۲۰۲۰ ساخته شده و روایتش را در فضایی شکل می‌دهد که فرضیه‌های مختلف درباره حادثه همچنان مطرح بودند. مخاطب امروز ممکن است با اطلاعاتی به سراغ سریال برود که در زمان ساخت آن هنوز به شکل کنونی مطرح نشده بود. فاصله میان زمان تولید اثر و پژوهش‌های بعدی، یادآور این نکته است که درام تاریخی لزوماً آخرین روایت از یک واقعه نیست.
موفقیت در فرم، تردید در روایت
«گذرگاه دیاتلوف» در ارزیابی منتقدان روس با استقبال یکدستی روبه‌رو نشد. این مجموعه در نظرسنجی سالانه منتقدان سینمایی روسیه در سال ۲۰۲۰، در کنار سریال «چیکی» عنوان یکی از آثار برتر تلویزیونی آن سال را به دست آورد. در مقابل، بعضی منتقدان از گرایش سریال به الگو‌های آشنای درام پلیسی انتقاد کردند و معتقد بودند ظرفیت حادثه تاریخی برای روایتی پیچیده‌تر از آنچه در مجموعه دیده می‌شود، وجود داشته است.
این دو نگاه را می‌توان در خود ساختار سریال هم پیدا کرد. ایده روایت موازی و استفاده از دو شیوه فیلم‌برداری، به مجموعه هویت بصری مشخصی می‌دهد. بخش سفر کوهنوردان، به‌واسطه جزئیات روزمره و فضای سرد کوهستان، گاهی از بخش تحقیقات تأثیرگذارتر است. در مقابل، خط داستانی کوستین برای حفظ کشش معمایی طراحی شده، ولی در بعضی قسمت‌ها به الگو‌هایی متکی می‌شود که در آثار جنایی دیگر هم دیده‌ایم.
دستاورد مهم سریال در این است که از تفاوت میان دانستن سرنوشت یک گروه و تلاش برای فهمیدن چگونگی وقوع آن استفاده می‌کند. مخاطب از ابتدا پایان سفر را می‌داند، ولی همچنان در انتظار کنار هم قرار گرفتن نشانه‌ها می‌ماند. این ظرفیت در بخش‌هایی با زبان تصویری و جزئیات انسانی تقویت می‌شود و در بخش‌هایی نیز زیر بار قواعد آشنای ژانر قرار می‌گیرد.
«گذرگاه دیاتلوف» در بازآفرینی فضای کوهستان و طراحی دو جهان تصویری موفق‌تر از پرداخت همه لایه‌های معمای تاریخی عمل می‌کند. سریال نمی‌تواند و قرار نیست جای پژوهش تاریخی را بگیرد؛ ارزشش در تلاشی است که برای تبدیل یک پرونده واقعی به تجربه‌ای روایی انجام می‌دهد. تلاشی که هرجا به زندگی آدم‌ها و رابطه آنها با محیط نزدیک می‌شود، اثرگذارتر است و هرجا به راه‌حل‌های متعارف درام پلیسی پناه می‌برد، بخشی از تازگی خود را از دست می‌دهد.
در گفتوگوی «جام‌جم» با مدیرکل دفتر آبخیزداری؛
حسن روشن در گفت‌و‌گو ی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم»:
دکتر همایون: حضرت فاطمه (س) الگویی بیبدیل برای نقشآفرینی بانوان در عرصه تمدنسازی هستند
