ارج را ارج ننهادند

او فوق‌العاده خوشحال شد و به من تاکید کرد راننده خودش می‌آید تا یخچال را ببرد و حتی گفت مبادا یخچال را به دفترش بفرستم.» یخچال ایرانی در آن زمان به قدری شهرت یافته بود که یکی از بالاترین مقام‌های اجرایی آن کشور بزرگ از تصاحب آن ذوق زده شده و درخواست می‌کند محصولی را که ساخت ایران بر رویش درج شده، برای استفاده خانواده اش به منزل ببرد... .

سیروس ارجمند، صنعتگر و استاد دانشکده فنی دانشگاه تهران سال 1316 اولین کارگاه کوچکش را در خیابان سی‌متری تهران به اتفاق هشت کارگر ساده، بنیانگذاری کرد و به این ترتیب بتدریج در گام‌های بعدی اولین و بزرگ‌ترین کارخانه تولید لوازم خانگی ایران را وارد عرصه صنعت و اقتصاد کشور کرد. در کارگاه اولیه، کارهای آهنگری، ریخته‌گری و جوشکاری انجام می‌شد و به همین دلیل نیز نام ارج از سه حرف اول این سه رشته شکل گرفت. سال 1321 با پیشرفت کار، تأسیسات ارج به محل جدید با وسعت بیشتر (21 هزار متر‌مربع) به خیابان شوش تهران منتقل شد. شرکت ارج که مرتب در حال گسترش فعالیت خود بود، بزودی محل جدید نیز برایش کوچک می‌نمود، بنابراین ارج جدید در سال 1348 با کارگاه‌های متعدد و ماشین‌های جدید در زمینی به مساحت 105 هزار مترمربع در جاده مخصوص کرج با همراهی هزاران مهندس و کارگر مبتکر و ماهر با تکنیک‌های مدرن روز شروع به فعالیت کرد.

اما آن روزها شاید ارجمند نمی‌دانست 70 سال بعد مدیران وقت کشور تصمیم می‌گیرند زمین‌های این کارخانه را در جاده مخصوص کرج برای فعالیتی دیگر در نظر بگیرند و این کارخانه را به شهرکی صنعتی در گرمسار استان تهران منتقل کنند. ارج که یکی از برندهای خوشنام ایران طی هفت دهه گذشته بوده، در سال 1316 با ساخت ابزار صنعتی به چرخه تولید گام نهاد و با تولید کولر آبی و یخچال به سوی ساخت لوازم خانگی پیش رفت. شاید به خاطر برخی باشد که محصولات این کارخانه در جاده مخصوص کرج به نمایش گذاشته شده بود و نمونه‌ای از تولید ایرانی به شمار می‌رفت.

داوود میرخانی رشتی، مدیر‌عامل ایران خودرو در دهه 60 درباره این شرکت می‌نویسد؛ مدیرعامل ارج ایده مهندسی‌ ـ‌ صنعتی داشت و با روش‌های مهندسی کار می‌کرد.‌

شاید به همین دلیل بود که محصولات ارج نسبت به سایر رقبایش در بازار اقبال بیشتری به دست آورد. ارج پس از آن‌که مصادره شد، مانند سایر شرکت‌های مصادره‌ای زیرمجموعه سازمان صنایع ملی شد. کارخانه ارج از اول فروردین 1352 به شرکت سهامی عام‌‌تبدیل و قسمتی از سهام آن در مرحله اول به کارکنان و سپس به مردم ارائه شد.

در دهه 70 مدیران دولتی این شرکت با اختلاس 20 میلیارد تومانی پرونده مالی این شرکت را به فساد کشیدند تا برای مدتی ارج با حاشیه‌هایی روبه‌رو شود. پس از آن اختلاس ارج هرگز ارج نشد و دیگر آن شهرت گذشته را نداشت.

اکنون ارج تحت نظارت سازمان صنایع ملی ایران قرار دارد و شرکت سرمایه‌گذاری ملی و مدیریت سرمایه‌گذاری با داشتن 42.8 درصد سهام شرکت از سهامداران عمده آن محسوب می‌شود.

امروز روزگار ارج به جایی رسیده که قصد انتقال کارخانه آن را به سمنان دارند. ارج که اولین و بزرگ‌ترین برند لوازم خانگی کشور بود و از کولر گرفته تا یخچال و بخاری تولید می‌کرد و ایرانیان بخوبی حرف «ج» کشیده آن‌را به خاطر دارند، در حالی که می‌توانست بازارهای اروپایی را نیز به تسخیر خود درآورد، امروز به شرکتی تبدیل شده که حتی در داخل کشور جایگاه خود را رفته رفته از دست می‌دهد تا این برند در کنار سایر برندهای مرده به مجروحی بیمارستانی تبدیل شود که اگر پرستاران به او نرسند، این شرکت نیز به سرنوشت کفش‌های ملی، بلا و وین و نساجی مازندران و چیت ری تبدیل می‌شود. ارج که روزگاری در بالاترین سطح فناوری محصول تولید می‌کرد، نفس‌هایش به شماره افتاده و امروز به شرکتی تبدیل شده که همان محصولات قدیمی خود را با تغییراتی اندک به تولید رسانده و روانه بازار می‌کند. از سوی دیگر تغییرات پی‌در‌پی مدیریتی، آشفتگی و بلاتکلیفی از این برند معروف و نوستالژیک جز خاطره‌ای خوش و البته دور برجای نگذاشته تا شاید در آینده‌ای مبهم بتوان برای آن کاری کرد؛ اگر رقبای چینی و کره‌ای تازه به دوران رسیده بگذارند.

آزمایشی که شکست خورد

در کنار ارج کارخانه آزمایش نیز که یکی از برندهای قدیمی لوازم خانگی کشور به شمار می‌آید، دچار چنین وضعی شده است. انگار دلیلی وجود دارد تا این برندهای ایرانی قدیمی هرگز روز خوش نبینند.

آزمایش که یکی از برندهای باسابقه و قدیمی در صنعت لوازم خانگی کشور است، چند سالی است که اساساً هیچ نشانی از ابهت پیشین ندارد.

شرکت کارخانه‌های صنعتی آزمایش در شانزدهم اسفند 1337 به منظور تامین نیاز‌‌های لوازم خانگی تاسیس شد و از ابتدای سال 1338 فعالیت خود را آغاز کرد. محسن آزمایش، موسس شرکت آزمایش بود که از کارگری در عرصه اقتصادی شروع به فعالیت کرد.

سال 1347 تولیدات این کارخانه آنقدر‌ رشد پیدا کرده بود که دیگر بازار ایران برای برایش کوچک بود و از همین رو اولین نمونه محصولات آزمایش روانه بازارهای افغانستان، کویت و شیخ‌نشین‌های حاشیه خلیج‌فارس شد.

بعد از انقلاب این کارخانه نیز مصادره و نهادهای دولتی کنترل و مدیریت آزمایش را در دست گرفتند. فعالیت تولیدی آن تا اوایل سال 1380 تا حدی رونق داشت، اما پس از این تاریخ رو به رکود نهاد و در سال 1383 با این‌که این کارخانه در اختیار بخش خصوصی قرار گرفت، مدیران آن موفقیتی در توسعه شرکت نداشتند. آنان به اخذ وام از بانک‌ها اقدام کردند، اما با وجود این در کمتر از پنج سال شرکت دچار ناتوانی در پرداخت بدهی‌ها و مجبور به استمهال بدهی‌ها گردید. همچنین شرکت آزمایش به دلیل شفافیت نداشتن از تالار بورس کنار گذاشته شد و بتدریج محصولات این کارخانه در میان برندهای مرده یا بایک درجه تخفیف در حال احتضار جای گرفته است.

آبسال نیمه‌جان

برند کشی در شرکت‌های لوازم خانگی ایرانی ریشه دوانده به طوری که آبسال هم یکی از شرکت‌هایی است که این روزها دیگر نام و آوازه پیشین خود را ندارد و روند انقراض را طی می‌کند.

شرکت آبسال سال ١٣٣۵ با نام «شرکت لعاب ایران» در شمال شرق تهران تاسیس شد و تا سال ١٣۴٣ با تولید محصولاتی نظیر بشقاب، کاسه، متریال قوری و... به فعالیت خود ادامه داد. سپس از سال ١٣۴٣ با تولید اجاق گاز رومیزی، اجاق گاز فر دار، انواع بخاری‌های گازسوز و نفت سوز و آبگرمکن گازی به جرگه تولید‌کنندگان لوازم خانگی پیوست. تولیدات این شرکت در سال 1345 با نام اونیورسال (سهامی خاص) و سال 1355 به اونیورسال (سهامی عام) تغییر یافت و پس از انقلاب در سال 1362 به آبسال (سهامی عام) تغییر کرد.

اما حالا دیگر از فروش محصولات این شرکت چندان خبری نیست و تنها برخی کولرهای آبی و بخاری‌های گازی آن همچنان میان مشتریان داخلی طرفدار دارد.

به این ترتیب راهی جز اعتراف به این واقعیت تلخ وجود ندارد که اکنون ایران بدون برندی قوی و معتبر در زمینه لوازم خانگی است و از خوشنام‌های گذشته جز همان خوشنامی و خاطره‌ای دور، کمتر چیزی برجا مانده است و به جای آن انواع و اقسام لوازم خانگی وارداتی کره‌ای، چینی، آلمانی، اسپانیایی،‌ تایوانی و... بازار ایران را قبضه کرده ‌است و تازه اگر برندهای ایرانی تولیدی هم داشته باشد اول این که با کیفیت و جذاب نیست و دوم این که سهم بازار گسترده‌ای دراختیار ندارد. با این حال همان خوشنامی گذشته سرمایه‌ای است برای آینده؛ سرمایه‌ای که اگر توجهی به آن شود و عرصه برای کارآفرینان واقعی باز شود، می‌تواند دوباره سر برآورد و رقبای ناخوانده خارجی را کنار بزند.