راز یک فرمول

جان پم برتون، نام شیمیدانی است که 136 سال قبل در ایالات متحده، فرمول نوشابه کوکاکولا را اختراع کرد. او فرمول را در جایی ننوشت، بلکه آن را فقط به گروه کوچکی از اطرافیانش منتقل کرد. سال 1891 بود که آسا کندلر، با پرداخت تمام حقوق تجاری فرمول، تنها دارنده آن شد. صد سال بعد ارنست وودروف، کارخانه را به همراه همین فرمول از کندلر خرید. وودروف برای این‌که بتواند از بانک وام بگیرد؛ فرمول را به صورت مکتوب درآورد و آن را در رهن بانک ضمانت آمریکا گذاشت. سال 1925 بود که فرمول از رهن بانک خارج شد ولی این بار به بانک دیگری رفت. بانک اعتماد شرکتی ـ ‌یا بانک سان‌تراست فعلی ـ فرمول را تا سال 2011 نگهداری کرد. در این سال بود که شرکت تصمیم گرفت فرمول را به نزد خود در آتلانتا بیاورد و در نمایشگاه دائمی کوکاکولا نگهداری کند.

فرمول کوکاکولا به موضوع یک دعوای تجاری جالب هم توجه شده است. در سال 1977 دولت هند بنا داشت با استناد به قانون تجاری خود کوکاکولا را وادار کند که فرمول تجاری خود را افشا کند. کوکاکولا چنین کاری نکرد و حاضر شد از هند برود. رفتن کوکا، رفتن پپسی را هم در پی داشت. 16 سال بعد، وقتی هند قانون آزادسازی را تصویب کرد این محدودیت‌های تجاری هم برداشته شد و کوکا و پپسی دوباره به هند بازگشتند. نکته جالب‌تر دیگر تولید نوشابه‌ای با نام open source cola است. فرمول این نوشابه در واکنش به سری‌بودن فرمول کوکاکولای اصل، به طور عمومی در اختیار مردم قرار می‌گیرد و مرتب نیز به‌روزرسانی می‌شود تا به فرمول اصلی نزدیک شود.

در اینجا پاسخ یک سوال مانده است. شرکت‌های ایرانی یا به طور کلی محلی تولیدکننده این نوشابه‌ها آیا به فرمول دست یافته‌اند یا خیر؟ پاسخ مطمئنا منفی خواهد بود. پپسی و کوکاکولا عصاره خود را در اختیار این تولیدکنندگان قرار می‌دهند. آنچه مهم است نه داشتن این عصاره که داشتن فرمول عصاره است.

جالب است بدانید در ایران هم فردی به نام فرخ سودمند به این کار (فرمول نوشابه) مشغول بود و حاصل تجربیات و پژوهش‌های خود را در تاسیس شرکت صنایع غذایی ایران در شهر نوشهر به منصه ظهور رساند. این شرکت اکنون نیز به ساخت عصاره‌های مختلف برای صنایع نوشابه‌سازی مشغول است.