سال‌هاست که در مواجهه با صنایع دستی و هنرهای سنتی، با دو آسیب اساسی و جدی روبه‌رو بوده‌ایم؛ از سویی این گنجینه‌های هویتی در حد برنامه‌ها و مستند‌های توریستی، سطحی، کارت‌پستالی و گزارشی تنزل پیدا می‌کردند و از سوی دیگر، نگاهی کاملا موزه‌ای، راکد و غیرپویا بر بازنمایی آنها در قاب تلویزیون حاکم بود.
او ادامه می‌دهد: ایده اولیه این مجموعه زمانی در ذهن شکل گرفت که احساس شد رسانه‌ملی در قبال احیا، صیانت و بازآفرینی زیست‌بوم این هنرها، مسئولیتی ملی، فرهنگی و تمدنی سنگینی بر دوش دارد و نمی‌تواند در مقام یک تماشاگر منفعل باقی بماند، بلکه باید به میدان آگاهی‌بخشی و ارتقای منزلت این هنرها ورود کند. وی ادامه می‌دهد: هدف بنیادین پروژه، حرکت به سمت معاصرسازی در هنرهای صناعی و برقراری یک پیوند ارگانیک و زنده میان نسل دیروز با نسل نوآور، خلاق و پویای امروز است. هرگز در این مسیر نخواستیم هنر صناعی ایرانی را در حصار تنگ گذشته، ویترین‌های بسته موزه‌ها و تکرار خسته‌کننده فرم‌های سنتی محبوس کنیم، بلکه تمام تلاش‌مان بر این بود که راوی زیست و هنر آن دسته از هنرمندان اصیلی باشیم که با تکیه بر ریشه‌های عمیق فرهنگی و بومی، زبان زمانه خود را در خلق اثر می‌فهمند و از ابزار‌های نوین، فناوری روز و رسانه‌های دیجیتال برای تعالی و عرضه هنر بهره می‌برند.
او تاکید می‌کند: دست‌آفریده‌ها تلاشی برای عبور از قوم‌نگاری‌های فرسوده و نگاه‌های توریستی به مناطق مختلف کشور است تا هنرمند نه به‌عنوان یک پیشه‌ور ساده، بلکه در جایگاه یک متفکر و آفریننده به جامعه شناسانده شود و روح حیات و امید به کارگاه‌هایی بازگردد که مرکز ثقل هویت ایرانی هستند. این مجموعه تاکنون در سه فصل ساخته شده است؛ فصل اول به معرفی هنرمندانی اختصاص دارد که موفق به دریافت نشان مهر اصالت یونسکو شده‌اند؛ نشانی معتبر که کشورمان ایران بیشترین سهم را در دریافت آن دارد. سری دوم به مقوله خانواده مولد پرداخته و نقش اعضای خانواده را در همراهی با تولید و اقتصاد هنر بازنمایی کرده است. در نهایت، فصل سوم به مبحث معاصرسازی در هنرهای صناعی و نوگرایی در فرم و محتوا تمرکز داشته تا چرخه تولید، تکامل و ترویج این آثار به شکلی شایسته در اذهان عمومی نهادینه شود.
گذار از گزارشگری خبری به سینمای مستند هنری
وی در پاسخ به این سؤال که تفاوت بنیادین رویکرد دست‌آفریده‌ها با سایر برنامه‌های پیشین تلویزیون در حوزه صنایع دستی در چیست، می‌گوید: تفاوت این اثر با جریان جاری برنامه‌سازی تنها در کیفیت ظاهری خلاصه نمی‌شود، بلکه ریشه در هستی‌شناسی تصویر و لایه‌های متمایز مفهومی دارد. در تولیدات گذشته، غالبا با نگاهی گزارشی، شتاب‌زده و در قالب قوم‌نگاری‌های مرسوم روبه‌رو بودیم، اما در دست‌آفریده‌ها تمایز‌های مشخصی پیگیری شد. نخستین تمایز، گذار جدی از گزارشگری خبری به سینمای مستند هنری بود. به‌جای استفاده از دوربین‌های تلویزیونی رایج، از تجهیزات سینمایی بلک‌مجیک، دوربین‌های وضوح بالا، تصحیح رنگ و نور تخصصی و اتالوناژ متناسب با فضای هنری، صدابرداری دقیق و ساخت موسیقی متن اختصاصی بهره گرفته شد؛ چراکه باور داریم کیفیت فنی و بصری اثر مستقیما بر ارزش ادراک‌شده کالای فرهنگی اثر می‌گذارد و تشخص و اعتباری در شأن هنر ایرانی در بازار‌های داخلی و جهانی فراهم می‌آورد.
تمایز دوم، نگرش به هنرمند به‌مثابه یک متفکر و کنشگر خلاق، و عبور کامل از تصویر کلیشه‌ای هنرمندی منزوی، تکیده و خسته با لحنی محزون در گوشه کارگاه بود؛ هنرمندان این مجموعه با جهان پیرامون و ابزار‌های ارتباطی جدید در تعاملند، اثر خود را کاربردی و امروزی ساخته‌اند و دغدغه‌های معاصر را نمایندگی می‌کنند. سومین تمایز برجسته، التزام به اخلاق مستندسازی و پرهیز از آسیب‌رسانی به جامعه هنری بود؛ در شرایطی که برخی برنامه‌ها برای جلب نظر مخاطب نشانی دقیق و حریم شخصی هنرمند را افشا کرده و آنها را با مخاطرات امنیتی یا سوءاستفاده دلالان روبه‌رو می‌کنند، ما با رویکردی مسئولانه حریم کاری و امنیت حرفه‌ای هنرمندان را حفظ کردیم تا حضورشان ماندگار بماند. این مستندساز در پاسخ به این پرسش که تعادل میان نمایش تکنیک و مهارت هنری با روایت زیست‌بوم و زندگی شخصی هنرمندان چگونه برقرار شد، توضیح می‌دهد: گروه تولید، تکنیک و مهارت را نه در تقابل با درام زندگی فردی، بلکه در امتداد زیست واقعی هنرمند و بخشی جدایی‌ناپذیر از آن به تصویر کشیده است. در برنامه‌های معمول، یا با آموزش‌های کارگاهی خشک روبه‌رو می‌شویم یا تمرکز افراطی بر مسائل شخصی سبب نادیده‌گرفتن فن و مهارت می‌شود. در این مجموعه، تکنیک بازتابی از سلوک، تمرکز و مکاشفه درونی استادکار تلقی شده است.
مدیریت سلایق و نقش بازیگران سرشناس در کارگردانی
وی در پاسخ به سؤالی درباره سازوکار همکاری با مستندسازان پرشمار و مدیریت سلایق مختلف می‌گوید: این پروژه عظیم به سبب تنوع زیست‌بوم‌ها و گستردگی ده‌ها شاخه هنری در سراسر کشور، حاصل کار مشترک بیش از ۳۵ فیلمساز از نسل‌های گوناگون دهه‌های ۴۰، ۵۰، ۶۰ و ۷۰ طی یک بازه زمانی ۱۵ساله بوده است. در چنین ساختار گسترده‌ای، اعمال یک سلیقه فردی و تک‌صدایی اشتباه محض بود؛ از این رو نقش تهیه‌کننده در قامت یک کیوریتور تعریف شد که یک پالت رنگی مشخص، ساختار کیفی معین و هویت دیداری منسجم را به‌عنوان خط پیوند تعیین می‌کرد، اما به هر کارگردان اجازه می‌داد در چارچوب ۱۰ گونه مختلف مستند، ازجمله مستند داستانی، بازسازی، پرتره روایی، شاعرانه، تاریخی و فلسفی، امضای بصری و خلاقیت فردی خود را به نمایش بگذارد.
وی در پاسخ به این سؤال که علت دعوت از چهره‌های شناخته‌شده عرصه بازیگری، چون شبنم قلی‌خانی، آشا محرابی و صحرا اسدالهی برای کارگردانی در فصل سوم چه بود، می‌گوید: این تصمیم یک انتخاب آگاهانه و پاسخی دقیق به نیازی ساختاری در حوزه مدیریت پیام بود تا فاصله میان عموم بینندگان با هنرهای صناعی ظریف شکسته شود و عاطفه انسانی و نگاه شاعرانه به درون اثر راه یابد.
تهیه‌کننده دست‌آفریده‌ها در پاسخ به نحوه حفظ یکدستی و یکپارچگی بصری در میان حضور ۱۶ کارگردان مختلف در فصل سوم تاکید می‌کند: پیش از آغاز تصویربرداری، کتابچه راهنمای بصری جامعی تدوین شد و دستورالعمل‌های فنی مشخصی شامل ثبت تصاویر با استاندارد ۲۴ فریم سینمایی و کیفیت ۴ K به همراه قاب‌بندی‌های تعریف‌شده به تمامی گروه‌ها ابلاغ شد. پس از پایان ضبط نیز فرآیند پس‌تولید به شیوه‌ای کاملا متمرکز به انجام رسید؛ به نحوی که مهندسی و میکس صدای تمامی ۳۰ قسمت فصل سوم زیر نظر زنده‌یاد سیدمحمودرضا موسوی‌نژاد و با همکاری معصومه حاجی‌یوسف صورت پذیرفت تا تمام صدا‌های ظریف ابزار‌ها در فضایی آکوستیک، عمیق و سینمایی پالایش شوند.
وی در پاسخ به سؤالی درباره چرایی به‌کارگیری استاندارد‌های سینمایی و تجهیزات مدرن در یک اثر مستند هنری، این امر را برخاسته از سه ضرورت می‌داند و می‌گوید: نخست ادای احترام به شأن معنوی و تمدنی هنرهای سنتی ایران، دوم ثبت یک سند تصویری دقیق با عمر آرشیوی بلندمدت برای حافظه تاریخی کشور و امکان پخش در جشنواره‌ها و شبکه‌های فرامرزی، و سوم لزوم ارتقای سلیقه و سواد بصری بینندگان، به‌ویژه نسل جوانی که چشمانش به تصاویر پرزرق‌وبرق بین‌المللی عادت کرده است. در این مسیر، اجزای صوتی و موسیقایی اثر نقشی محوری ایفا کردند تا صدای فرود چکش، حرکت چرخ سفال و گذر سوزن به‌عنوان تنفس زنده ماده و ابزار به گوش برسد. انتخاب استادکاران نیز بر پایه چهار معیار بنیادین صورت گرفت که عبارت بودند از اضطرار فرهنگی در ثبت حافظه اساتید کهنسال پیش از وداع آنها، همانند ثبت آثار گرانقدر مرحوم ساعی در اصفهان، پوشش جغرافیای متنوع ایران و اقوام گوناگون، انطباق مهارت فنی با نگرش عمیق فلسفی هنرمند، و ظرفیت نمایشی و دراماتیک فرآیند خلق اثر در برابر دوربین.
عبور از دوگانه سنت و اقتصاد و چشم‌انداز فصل‌های آینده
وی در ادامه با اشاره به تأثیر اقتصادی و اجتماعی این رویکرد خاطرنشان کرد که پروژه موفق شد دوگانه غیرواقعی و کاذب میان حفظ سنت و توسعه اقتصادی را پشت سر بگذارد؛ چراکه نشان داد اصالت بومی می‌تواند زمینه و پایه‌ای استوار برای برندسازی مدرن و بازاریابی باشد. هنگامی که مخاطب با داستان، اصالت و دشواری آفرینش یک دست‌بافته یا ظرف فلزی آشنا می‌شود، ارزش مادی و معنوی آن را درک کرده و حاضر به پرداخت بهای عادلانه آن می‌گردد. بازخورد‌های دریافتی از نهاد‌های صاحب‌نظر دانشگاهی و پژوهشی نظیر فرهنگستان هنر و دانشگاه آزاد اسلامی واحد استاد فرشچیان نشان داد که برجسته‌ترین دستاورد دست‌آفریده‌ها، بازگرداندن شأنیت اجتماعی و عزت‌نفس به استادکاران گمنام بوده است. این مجموعه با تبدیل میراث گذشتگان به درام‌های تصویری تماشایی، روزآمد کردن شیوه‌های ارائه و پیوند دادن هویت با نیاز‌های روز، الگویی روشن از کارآفرینی فرهنگی ارائه کرده و نسل جوان را به سمت مهارت‌آموزی، اشتغال مولد و بازگشت به ریشه‌ها سوق داده است.
تهیه‌کننده دست‌آفریده‌ها در پاسخ به این سؤال که آیا این جریان مستندسازی تداوم خواهد یافت، از طراحی جامع فصل‌های چهارم و پنجم خبر می‌دهد: طرح این دو فصل جدید بر مبنای پرداختن به گنجینه دست‌بافته‌های اصیل ایلیاتی و عشایری ایران، صنایع خلاق بومی و رویکرد‌های آینده‌پژوهانه در هنر توسط تیم پژوهش متشکل از دکتر اربابی، دکتر افشار و خانم ترکمانیان تدوین شده است. این طرح‌ها در قالب دو فصل مستقل ۳۰ قسمتی با مدت‌زمان تقریبی ۲۵ دقیقه برنامه‌ریزی شده و درحال‌حاضر در مرحله جلسات پیش‌تولید و هماهنگی‌های نهایی با شبکه دوی سیما و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قرار دارند تا پیوند هنر، فرهنگ و رسانه‌ملی با قدرت بیشتری تداوم پیدا کند.
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
