واقعیت‌سازی در پلاتوی بزرگ

اما در بیشتر موارد، کارگردانان و طراحان صحنه به دلیل مشکلاتی که وجود دارد ترجیح می‌دهند فضای مورد نظرشان را در لوکیشنی واحد یا به اصطلاح یک پلاتوی بزرگ بسازند.

چنین کاری با وجود این‌که نسبت به استفاده از لوکیشن واقعی بیشتر هزینه می‌برد، اما مزیت‌های فراوانی دارد، البته به شرط ‌آن‌که دکور به ترتیبی توسط طراح و ایده پرداز کار ساخته شود که هویت فضای مورد نظر را حفظ کند و مخاطب نیز متوجه ساختگی بودن این فضا نشود.

در این صورت است که می‌توان از وجود دکور به جای حضور در یک لوکیشن واقعی که با مشکلات فراوانی همراه است، بهره برد.

محمدرضا ورزی نویسنده و کارگردان تلویزیون که بیشتر در زمینه ساخت آثار تاریخی از جمله مجموعه‌های تلویزیونی تبریز در مه، عمارت فرنگی، پدرخوانده و... فعالیت دارد درباره مزیت تولید آثار تاریخی در دکور به جای بهره بردن از لوکیشن واقعی می‌گوید: در برخی سریال‌های تاریخی احتیاج به لوکیشن‌های واقعی احساس می‌شود که این لوکیشن‌ها در تعامل با سازمان گردشگری قابل شناسایی هستند. اما در بیشتر مواقع باید برای رسیدن به فضای مورد نظر دکور ساخته شود، چون فضاهای واقعی یا شرایط حساسی دارند یا آلودگی‌های تصویری که در مکان مورد نظر وجود دارد کارگردان و گروه طراح صحنه را به بازسازی آن فضا در دکور مجبور می‌کند.

وی معتقد است: اما ساخت دکور نباید به صورت ماکت باشد، چون حس واقعی بودن و هویت را از مکان مورد نظر می‌گیرد. برای نمونه برای ساخت مجموعه تلویزیونی معمای شاه که مراحل پیش تولید را سپری می‌کند ما برای بازسازی فضای قبل از انقلاب مجبور شدیم در شهرک سینمایی میدان بهارستان، خیابان منیریه یا میدان ژاله را بازسازی کنیم، چون هم از نظر امنیتی و هم از نظر تغییراتی که طی سال‌ها در این مکان‌ها به وجود آمده امکان فیلمبرداری در خیابان‌های واقعی را نداریم. البته در انتها و ابتدای این خیابان‌ها از پرده سبز استفاده می‌کنیم چون دکورها عمق میدان واقعی را به مخاطبان منتقل نمی‌کنند. اما معتقدم ساخت دکور باید با فونداسیون و پی‌ریزی اصولی انجام گیرد.

وی درباره بازسازی نزدیک به واقعیت دکورهای این مجموعه می‌افزاید: در این مجموعه تلاش می‌کنیم هرچه بیشتر فضای دهه 40 و 50 را بازسازی کنیم. به این منظور از ماشین‌های آن دوره مانند هیلمن و پژو 504 که تا به حال کمتر در فیلم‌ها و مجموعه‌های ایرانی دیده شده است، استفاده می‌کنیم. معتقدم ساخت دکورها باید در جهت معرفی هرچه بهتر فضای مورد نظر عمل کند در غیر این صورت نمی‌توانیم رئالیسم موجود در زمان مورد نظر را به درستی به نمایش بگذاریم.

ورزی به لزوم استفاده از فناوری روز در تولید آثار تاریخی اشاره می‌کند و می‌گوید: تلفیق دکور با تروکاژهای کامپیوتری یکی دیگر از امکاناتی است که فناوری امروز در اختیار ما قرار می‌دهد. به عنوان نمونه برای تصویربرداری صحنه‌هایی از دانشگاه تهران به دلیل مشکلات عدیده‌ای که وجود دارد سردر دانشگاه تهران را در دکوری بازسازی کردیم، اما برای تصویربرداری از داخل دانشگاه از جلوه‌های ویژه کامپیوتری در کنار تصویربرداری از مکان واقعی استفاده می‌کنیم. استفاده از دکور، کار را هم برای کارگردان و هم عوامل فیلم راحت‌تر می‌کند، چون اعضای گروه در یک لوکیشن خاص می‌توانند متمرکزتر عمل کنند.

در مجموعه‌های امروزی نیز که با مضامین اجتماعی یا ملودرام تولید می‌شوند هم از دکور استفاده می‌شود؛ مثلا مجموعه‌ای مثل زیر آسمان شهر در یک پلاتو ساخته و تصویربرداری شد. این کار به نفع همه عوامل یک مجموعه است و کارگردان نیز در یک لوکیشن واحد تمرکز بیشتری دارد.

این کارگردان درباره بهره‌برداری از دکورهای یک مجموعه تلویزیونی برای تولید آثاری دیگر در همان حال و هوا می‌افزاید: ساخت دکور این مزیت را دارد که در آینده می‌تواند برای ساخت فیلم‌ها یا مجموعه‌های دیگر نیز مورد استفاده قرار گیرد بنابراین ساخت اصولی یک دکور با فونداسیون و معماری اصولی ممکن است ابتدا پرهزینه به نظر برسد، اما مسلما حداکثر ده پروژه دیگر می‌توانند از آن بهره‌برداری کنند. تولید اثری تاریخی مستلزم استفاده از امکانات ویژه برای ساخت دکور و طراحی لباس است که خوشبختانه ما امکاناتمان در این خصوص، کم نیست، اما کمی از لحاظ فنی با مشکل روبه‌رو هستیم که امیدوارم در سال‌های آینده برطرف شود.

شهرک سینمایی غزالی یکی از بهترین مکان‌هایی است که برای ساخت آثار تاریخی در اختیار هنرمندان قرار می‌گیرد تا فیلمسازان و طراحان سینما و تلویزیون با در اختیار داشتن فضای مناسب امکان ساخت دکورهای مورد نظر را بیابند.

ورزی می‌گوید: سال‌های اخیر ساخت دکورهای عظیم و کاربردی باب شده است که جای خوشحالی دارد، اما متاسفانه در سال‌های دور شاهد این اتفاق بودیم که هر فیلم تاریخی که قرار بود به دوران معاصر بپردازد بدون در نظر گرفتن زمان مطرح شده در فیلم از دکورهای موجود در شهرک غزالی که برای مجموعه تلویزیونی هزاردستان ساخته شده بود استفاده می‌کرد. اما امروزه طراحان هنری و کارگردان‌های ما با اندیشه‌ای بازتر به قصه‌ها و مضامین مورد نظرشان نگاه می‌کنند.

ورزی می‌گوید: اتفاق‌های خوبی قرار است در شهرک سینمای غزالی رخ دهد که کمک شایانی به هنرمندان خواهد کرد. قرار است بناهای غیر استاندارد در این مجموعه تخریب و بازسازی شوند. همچنین با پیشنهادهایی که در سازمان صدا و سیما مطرح شده قرار است نام شهرک سینمایی غزالی به شهرک زنده‌یاد علی حاتمی تغییر نام دهد.

ایرج رامین‌فر، یکی از طراحان و مدیران هنری باسابقه سینمای ایران است که مدیریت هنری مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی بسیاری از جمله نردبام آسمان، بشارت منجی، چهل سرباز و... را به عهده داشته است.

وی درباره بهره‌گیری از دکور در آثار تاریخی معتقد است: در فیلم‌های تاریخی باید فضای مورد نظر را بر اساس فیلمنامه در نظر گرفت و بعد برای ساخت دکور اقدام کرد. برخی تصور می‌کنند اگر می‌خواهند فیلم تاریخی بسازند باید در ابنیه تاریخی به دنبال فضای مورد نظر بگردند و این مکان‌ها را بازسازی کنند. اما این امکان به دلیل مشکلات عدیده در همه موارد قابل اجرا نیست، بنابراین فیلمسازان ما ترجیح می‌دهند به سراغ پلاتو و کار در استودیو‌ها بروند.

وی درباره تحقیق و پژوهش قبل از ساخت دکورهای مورد نظر می‌افزاید: در آثار معاصر ساخت و ساز کمتری وجود دارد، اما باید به دنبال لوکیشن‌هایی گشت که مناسب فیلمنامه باشد و هویت و فضای معاصر اثر را بتواند به‌درستی به مخاطب انتقال دهد. متاسفانه برخی آثاری که ساخته می‌شود این احساس را در من به وجود می‌آورند که هیچ پژوهش و تحقیقی در زمینه مورد نظر انجام نشده است. این مساله به بی‌اطلاعی طراحان و فیلمسازان ما به تخصص طراحی صحنه و لباس بازمی‌گردد؛ این‌که تصور می‌کنند برای ساخت یک مجموعه تلویزیونی معاصر به تحقیق درباره فضای مورد نظر نیازی نیست.

رامین‌فر ادامه می‌دهد: مساله مهم دیگر در ساخت دکورهای آثار تاریخی به نداشتن برنامه‌ریزی بازمی‌گردد. اگر برنامه‌های مدون و مشخصی وجود داشته باشد تا این اندازه برای ساخت یک مجموعه هزینه نمی‌شود و بودجه‌ها به هدر نمی‌رود، چون متاسفانه در آثار اینچنینی مثلا یک عمارت به طور کامل ساخته می‌شود، اما در نهایت تنها از بخش کوچکی از آن برای فیلمبرداری استفاده می‌کنند. اگر از ابتدا برنامه‌ریزی دقیقی صورت گیرد این اتفاق نمی‌افتد که مثلا از یک لوکیشن بزرگ تنها 30 درصد مورد استفاده قرار گیرد.

رامین‌فر درباره طراحی استوری‌برد و بهره بردن از دکوپاژ کامل قبل از آغاز کار چنین می‌گوید: وقتی گروه در پلاتو یا استودیو مشغول کار است باید با دکوپاژ مشخص کار کرد. متاسفانه از آنجا که استوری‌برد و دکوپاژ قبل از طراحی صحنه و آغاز فیلمبرداری در سینمای ما وجود ندارد، هزینه و نیروی انسانی زیادی صرف ساخت یک فیلم سینمایی یا مجموعه تلویزیونی می‌شود. متاسفانه برخی فیلمسازان ما به این نتیجه رسیده‌اند که مثلا در ساخت آثار معاصر احتیاج زیادی به طراح صحنه یا لوکیشن‌یاب نیست، در صورتی که همین نظر باعث از بین رفتن این هنر و ورشکسته شدن سینما می‌شود.

رامین‌فر در پایان می‌گوید: بنابراین در تولید هر اثر نمایشی باید یک تیم هنری زیر نظر مدیر هنری آن مجموعه، تحقیق و پژوهش خود را قبل از آغاز طراحی صحنه و لباس آغاز کند تا این اطلاعات در اختیار کارگردان و طراح برای تولید اثری مطلوب و ماندگار قرار گیرد. یک هنرمند واقعی باید ببیند چقدر بودجه در اختیارش قرار می‌گیرد بعد بر اساس این بودجه طراحی فضای مورد نظرش را انجام دهد. این تصمیم، هم به نفع فیلم است و هم به اقتصاد کار کمک می‌کند. همچنین باید وقت مناسبی برای تحقیق در زمینه‌های مختلف اختصاص داده شود.

طی سال‌های گذشته برخی مجموعه‌های تلویزیونی معاصر نیز در فضای پلاتو ساخته شده است که این مساله بیشتر در مورد مجموعه‌های طنز صدق می‌کند. در سینما نیز در طول سال‌های اخیر استفاده از دکور به جای لوکیشن واقعی باب شده است.

تهمینه میلانی یکی از کارگردان‌هایی است که در بیشتر فیلم‌های اخیرش مثل یکی از ما دو نفر، آتش‌بس، سوپر استار و... از پلاتویی بزرگ برای ساخت چند لوکیشن داخلی مورد نظر بهره برده و در این زمینه نیز موفق عمل کرده است. بنابراین استفاده از تیم طراحی صحنه و لباس آگاه و پژوهش و تحقیق در زمینه اثری که قرار است تولید شود می‌تواند در استفاده مطلوب از لوکیشنی متناسب با فضای داستان و خلق اثری ماندگار موثر واقع شود.