اردبیل؛ شهر جاذبه های گوناگون

این شهرستان از 3 بخش مرکزی (اردبیل)، هیر و سرعین و یازده دهستان تشکیل می‌شود.

از جاذبه‌های طبیعی این شهرستان که سالانه تعداد بسیاری از گردشگران را به سوی خود می‌خواند، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد. دریاچه شورابیل، دریاچه نئور در منطقه حفاظت شده نئور، چشمه‌های آب گرم سرعین، دهکده سولان، آب‌های معدنی طبیعی همچون قطورسویی، خلخال سویی، دودو، مشه سویی، شابیل، قینرجه، سردابه، ویلادره، چشمه‌ها و آب‌های معدنی سرعین، آبشار گورگور آلوارس، آبشار شورشورنه، آبشار سردابه، ساحل رود قزل اوزن و دریاچه‌ای که در قله سبلان قرار دارد.

تاریخ‌نویسان اردبیل را آرویل می‌خوانند که به معنی مکان مقدس است و هنوز هم می‌توان در بین برخی افراد کهنسال محلی دید کسانی را که اردبیل را به همین نام می‌خوانند.

از بناهای تاریخی این شهرستان می‌توان به دهکده آتشگاه، مسجد جامع یا جمعه اردبیل، مقبره شیخ امین‌الدین جبرئیل، بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، پیکره سنگی بابا داوود عنبران، بازار تاریخی اردبیل و موزه‌های تاریخ طبیعی، مردم شناسی و مفاخراردبیل را نام برد.

کاروانسرا‌های عباسی نقدی کندی، شورگل، قانلی بلاغ (سرباز وطن) و پل‌های تاریخی این منطقه مانند پل‌های هفت چشمه، نادری، سیدآباد، یعقوبیه، کهرالان(کلخوران)، سامیان، قره سو و ابراهیم‌آباد از دیگر آثار دیدنی اردبیل هستند.

حمام‌های تاریخی و خانه تاریخی وکیل الرعایا نیز از جاهایی هستند که در سفر به اردبیل باید دیدشان.

سرعین هم به واسطه چشمه‌های آب گرم و معدنی موجود در آن در میان تمام مردم کشور شناخته شده است و بیماران و همچنین مسافران بسیاری برای درمان یا گردش به این خطه شفا بخش می‌آیند. وجود کلر و بی‌کربنات کلسیم در آب گرم‌های سرعین که از چشمه‌های این منطقه می‌جوشد، دردهای عصبی ـ رماتیسمی و نیز عصبی‌ ـ مفصلی را آرامش می‌بخشد.

مجموعه بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی از بناهای سده هشتم هجری و دارای بخش‌هایی مانند مسجد جنت سرا، قندیل خانه، حرم خانه، چینی خانه، چله خانه، گنبد الله الله و شهیدگاه است. این بقعه جدای از این‌که آرامگاه این بزرگوار است، چندین موزه از جمله موزه‌های تخصصی باستان‌شناسی، سنگ و کتابخانه، چینی‌ها یا چینی‌خانه را در خود جای داده است. این مجموعه از شناخته شده‌ترین بناهای استان اردبیل بوده و در سطح کشور نیز بسیار معروف است.

مجموعه آرامگاه و خانقاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی با معماری اسلامی در سال 735 هـ. ق به دست فرزندش صدرالدین موسی ساخته شده است. شیخ صفی‌الدین اردبیلی جد شاهان صفوی محسوب می‌شود که به جهت ارادت این پاشاهان به جدشان بارها به زیارت آن می‌رفتند.

سرتاسر بنای آرامگاه با هنرهای مختلف از قبیل کاشیکاری، معرق، گچبری، منبت‌کاری، نقره‌کاری، طلا کاری، نقاشی و... تزئین شده است. کتیبه‌های به کار رفته در بنا با خط خوش‌نویسان دوره صفوی چون میر عماد، محمد اسماعیل، میر قوام‌الدین و... زیبایی دیوارها را دو چندان کرده است.

جالب است بدانید در دوره شاه عباس اول، وی ظروف زرین و سیمین و سفارشی خود از کشور چین را در این محل نگهداری می‌کرد و به همین خاطر به آن چینی خانه گفته‌اند.

به جز شیخ صفی‌الدین اردبیلی، شاه اسماعیل صفوی و تنی چند از شاهزادگان صفوی، سرداران قزلباش و شهیدان جنگ چالدران و شیروان نیز در این مجموعه به خاک سپرده شده‌اند.

این کتابخانه یکی از قدیمی‌ترین و با ارزش‌ترین کتابخانه‌های کشور بود که به دستور شیخ صفی‌الدین اردبیلی در سده هشتم هجری ساخته شد. شاه عباس اول صفوی نیز کتاب‌های گرانبهایی به این کتابخانه بخشید. در دومین جنگی که بین ایران و روس درگرفت نزدیک به 114 نسخه از کتاب‌های این کتابخانه به عنوان غنیمت جنگی به‌وسیله روس‌ها به کتابخانه سن پترزبورگ برده شد و ‌سال‌1314 نیز سایر کتاب‌ها به تهران منتقل شد.

مسجد جمعه اردبیل یا مسجد جامع شهر در محله پیرشمس‌الدین قرار گرفته و از 3 قسمت تشکیل شده است. جمعه مسجد شامل حیاط و ایوان و طاق باشکوهی بوده که در حمله مغول‌ها تخریب شده و فعلا تنها قسمتی از مسجد سالم است.

در فاصله‌ای بسیار نزدیک به مسجد، بقایای مناره‌ای آجرین دیده می‌شود که براساس کتیبه موجود در آن در تاریخ 878 هجری و به دستور اوزون حسن پادشاه آق قویونلو ساخته شده است.

این مسجد در طول دوران مختلف تاریخی گسترش پیدا کرد ولی امروزه از مسجد بزرگ سلجوقی جز منار آجری استوانه‌ای شکل، چیزی برجا نمانده و مسجد عصر ایلخانی با تغییراتی در پلان و فضاهای آن مجددا ساخته شد ولی در دوره قره قویونلو دستخوش تخریب و دگرگونی شد.

علت اصلی انهدام و خرابی مسجد، زلزله شدیدی بوده که موجب تخریب این بنا شده است. این مسجد آخرین بار در دوران ایلخانی مورد مرمت قرار گرفت.

این برج در روستایی به نام صومعه در 8 کیلومتری شهر اردبیل قرار دارد. ورودی بنا در ضلع شرقی و روی سکویی سنگی ایجاد شده است که دارای 5 پله است. روی بدنه برج هیچ کتیبه‌ای که نشان از تاریخ ساخت آن باشد دیده نمی‌شود. این برج بسیار به آرامگاه چلبی اوغلوی شهر سلطانیه شباهت دارد که براساس این شباهت ممکن است برج از بناهای سده هشتم هجری باشد.

اردبیل شهرستانی است که نه تنها تاریخ پربار و مردمانی خونگرم و مهمان نواز دارد بلکه مردمان هنرمندش با صنایع دستی زیبا و نفیس زبانزد هستند. از صنایع دستی این منطقه می‌توان آبگینه، رودوزی‌های سنتی، زیرانداز، بافته‌های سنتی، قالی بافی، نمد مالی، گلیم بافی، جاجیم بافی و همچنین ساخت سازهای سنتی همانند سه تار، تنبک، ساز آذری، کمانچه، سنتور و... را نام برد.

نه تنها از این صنایع دستی می‌شود به عنوان سوغاتی، دوستان و فامیل را خشنود ساخت و یادگاری از اردبیل را برای همیشه به خانه برد بلکه از خوراکی‌های سوغاتی این منطقه نیز می‌توان بهره برد که عبارتند از: آب‌نبات، سرشیر، شیرینی‌های محلی، شکلات روسته، عسل طبیعی سبلان، تخمه آفتابگردان، حلوای سیاه و...

به دلیل گوناگونی ذائقه و تفاوت‌های آب و هوایی کشور ایران، غذاهای هر منطقه با منطقه دیگر متفاوت است. شهرستان اردبیل نیز از این قاعده مستثنی نیست اما برخی غذاهای دست پخت مردم این منطقه در همه کشور شهرت دارد و هر فردی با هر سلیقه‌ای آن را می‌پسندد. علاوه بر بناهای تاریخی این شهرستان و نیز آب‌های معدنی و چشمه‌های آب گرم که کاربرد درمانی هم دارد، غذاهای سنتی آن نیز گردشگران و مسافران زیادی را به سوی این منطقه سردسیر می‌کشاند؛ بویژه آش‌های خوشمزه مانند آش دوغ این منطقه طرفداران زیاد و پر و پا قرصی دارد. از نمونه غذاهای سنتی اردبیل می‌توان موارد زیر را نام برد: آش دوغ(آیران آشی)؛ یارما، اوماج، بزباش، پیچاق قیمه، ترحلوا، حلوای زنجبیل، خورشت قاتق، ساج‌ایچی، سوغان‌ سو، قویماق، ترشی‌قرمه، چیغیرتما، حلوای زرد، قیساوا، قیقاناق، لونگی و هرا.

آرش کیوانی