میراث فسیلی ایران

ایران با برخورداری از مناطق فسیل‌خیز متنوع، یکی از پهنه‌های مهم برای مطالعه تحولات زمین‌شناختی است؛ گنجینه‌ای که به گفته کارشناسان، حفاظت از آن به پژوهش‌های بیشتر و تقویت زیرساخت‌های حفاظتی نیاز دارد. مهدی بادپا، عضو هیات علمی گروه زمین‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، با اشاره به اهمیت این میراث طبیعی می‌گوید فسیل‌ها بقایا یا آثار جانداران گذشته‌اند که در سنگ‌ها حفظ شده‌اند. این آثار می‌توانند شامل استخوان، دندان، صدف، گرده گیاهان و حتی ردپای جانوران باشند.

مطالعه آنها به زمین‌شناسان کمک می‌کند سن نسبی لایه‌های رسوبی را مشخص کنند و ارتباط میان سازند‌های زمین‌شناسی مناطق مختلف را بشناسند. فسیل‌ها همچنین اطلاعاتی درباره شرایط محیطی گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. برای مثال، بقایای مرجان‌ها، نرم‌تنان و دیگر جانداران دریایی می‌تواند نشانه‌ای از عمق آب، شوری، دما و شرایط اقلیمی در دوره‌های گذشته باشد. این اطلاعات در بازسازی جغرافیای دیرینه ایران اهمیت دارد؛ سرزمینی که در طول تاریخ زمین‌شناسی خود بار‌ها با تغییر محیط‌های دریایی، ساحلی و قاره‌ای روبه‌رو شده است. اهمیت فسیل‌ها تنها به مطالعات دانشگاهی محدود نمی‌شود.

این آثار در اکتشاف نفت و گاز نیز کاربرد دارند. در حوضه زاگرس و خلیج فارس، شناسایی گروه‌های فسیلی مانند روزن‌داران و آمونیت‌ها به تعیین سن و تطبیق لایه‌های زمین‌شناسی کمک می‌کند و می‌تواند ریسک اکتشاف منابع زیرزمینی را کاهش دهد. فسیل‌ها در بررسی لایه‌های زغال‌دار، فسفات‌دار و برخی کانسار‌های رسوبی نیز نقش راهنما دارند. از نظر پراکندگی جغرافیایی، مناطق البرز، ایران مرکزی، زاگرس، کپه‌داغ و مکران از پهنه‌های مهم فسیل‌دار کشور هستند. منطقه مراغه نیز به دلیل فسیل‌های مهره‌داران دوره میوسن، از جمله بقایای اسب‌سانان و دیگر پستانداران، شهرتی بین‌المللی دارد.

ژئوپارک‌های جهانی قشم، جلفا و طبس نیز ظرفیت‌های مهمی برای معرفی این میراث علمی و توسعه زمین‌گردشگری دارند. با وجود این ظرفیت‌ها، میراث فسیلی ایران با تهدید‌هایی مانند جمع‌آوری غیرمجاز، تخریب در جریان فعالیت‌های عمرانی، خروج نمونه‌ها بدون ثبت و مستندسازی و کمبود موزه‌های تخصصی محلی روبه‌روست. بادپا تأکید می‌کند که بسیاری از نمونه‌های ارزشمند پیش از مطالعه و ثبت علمی از بین می‌رود.