مستند گزارشی

مستندسازی که می‌‌خواهد در زمینه‌ مستندگزارشی فعالیت کند باید آگاهی کاملی از مقتضیات کار خبری و اصول برنامه‌سازی ژورنالیستی داشته باشد. اینجا دیگر فقط ارزش‌های هنری و بایدهای مربوط به نیاز مخاطب تعیین‌کننده نیست، بلکه باید به قواعد مشخص کار رسانه‌ای که اغلب امتحان خود را پس داده و بسادگی قابل رد و انکار نیستند، تن داد. در دانش ژورنالیسم تلویزیونی در تعریف خبر می‌خوانیم: «خبر، گزارشی عینی از واقعیت است که دارای یک یا چند ارزش خبری بوده و تابع عوامل درون و برون‌سازمانی باشد.» بنا به همین تعریف، مناسب‌ترین نوع خبر، خبری خواهد بود که به عینیات، وفاداری بیشتری داشته باشد تا برداشت‌های شخصی و تحلیل‌های ذهنی فرامتنی. پس می‌توان نتیجه گرفت مستند گزارشی (که مبتنی بر تصویر عینی از واقعیات است) اگر جدی گرفته شده و درست و سنجیده کار شود می‌تواند به عنوان مهم‌ترین گونه‌ خبری تلویزیونی مطرح شود و دیگر انواع برنامه‌سازی خبری را تحت‌ تاثیر قرار بدهد. اما آن قواعد مشخصی که گفته شد از طریق تجربه به دست آمده‌اند و کارگردان باید به آنها وفادار بماند، عبارتند از مجموعه ارزش‌های خبری هفتگانه‌ای که خبرنگار را در انتخاب سوژه و نوع پرداختن به آن یاری می‌رساند و تا اندازه زیادی موفقیت مستند گزارشی او را تضمین می‌کند. این فاکتورهای هفتگانه عبارتند از: تازگی، فراگیری و گستردگی، بزرگی و عظمت، معروف بودن، همسایگی، کشمکش یا ستیز، شگفتی یا ندرت.

نوع دیگر مستند گزارشی، شکل غیرخبری آن است. در اینجا، هدف مستندساز صرفا ارائه گزارشی از یک رویداد واقعی است بدون توجه به اقتضائات ژورنالیستی. در این نوع، استفاده از وجوه هنری ماندگارتر از کار رسانه‌ای مجاز بوده و اثر می‌تواند ساختار منسجم‌تر و قابل قبول‌تری نسبت به نمونه‌های خبری داشته باشد، اگرچه طبعا گستردگی ارائه مستند گزارشی خبری را ندارد و از مخاطب محدودتری نیز برخوردار است. معمولا به مستندی که در آن، سازنده دخالت کمتری در موضوع استنادی داشته و صرفا راوی بی‌طرف رخداد مورد نظر باشد ـ که البته این بی‌طرفی کاملا نسبی است و نمی‌تواند مطلق باشد‌ ‌ـ‌ مستند گزارشی می‌گویند که البته با نام دیگر مستند مشاهده‌ای هم از آن یاد می‌شود. در مستند گزارشی غیرخبری به جای ارزش‌های خبری مورد اشاره، بیان اطلاعات لازم از موضوع و ارائه شمایی کلی و نسبتا جامع از آن مورد توجه است. و بالاخره در ساخت هر دو نوع، فیلمساز باید به جای تکیه بر دریافت شخصی خود از واقعه حتی‌الامکان به نمود ظاهری آن اکتفا کند و مخاطب را بیشتر با نفس واقعیت مواجه سازد نه حقیقت نهفته در ظاهر آن.