مستندسازی با چهره‌های گمنام

به طور کلی تماشای مستند پرتره قرار است تجربه‌ای نظیر مطالعه زندگینامه مشاهیر و شخصیت‌های برجسته علم و هنر و اخلاق و غیره را برای مخاطب خود به ارمغان بیاورد. یعنی مخاطب را به تفکر و تأمل وادارد، برایش الگوسازی کند و به اصطلاح او را به خود بیاورد تا مخاطب در اثر مواجهه با فیلم، در شناخت قبلی خود از شخصیت مورد بحث، تجدید نظر کند و در رفتار قبلی خود نیز تغییر و تحولی درخور ایجاد کند تا هم بهتر و مفیدتر از زندگی‌اش بهره ببرد و هم قضاوت درست‌تر و کامل‌تری از وقایع و شخصیت‌های پیرامون خود داشته باشد. با این وصف می‌توان گفت آن نوع مستندسازی که مبنایش معرفی چهره‌های گمنام و ناشناخته است از اساس، کارکردی دیگر دارد و لازم است به عنوان گونه‌ای متمایز از مستند پرتره مورد توجه قرار بگیرد.

مستندسازی با محوریت چهره‌های گمنام که نوعی معرفی و آشناسازی تصویری به حساب می‌آید حجم قابل توجهی از آثار مستند بخصوص مستندهای تجربی فیلمسازان جوان را به خود اختصاص داده است. این اقبال به گونه‌ای بوده که بعضا دیگر انواع فیلم مستند را هم تحت‌الشعاع قرار داده و موجب کم‌توجهی به آنها یا حتی در مواردی باعث تضعیف و زیرسوال بردن ارزش‌های بیانی آنها شده است. برای این اقبال و توجه افراط‌آمیز می‌توان دو منشأ اصلی برشمرد. یکی گریزان بودن جوانان از سنت‌های مرسوم در مستندسازی ـ که عمدتا متمرکز بر موضوعات اجتماعی مبتلابه و نیز شخصیت‌های شناخته شده و مشهور بوده است ـ و دیگری آسان‌تر بودن کار با گزینه‌های گمنام و ناشناس. در خصوص مورد دوم باید گفت اساسا هر فیلم مستندی که جذابیت مضمونی خود را وام‌دار عناصری همچون ناشناختگی و غرابت، تازگی و اعجاب، و آشنازدایی و ساختارشکنی باشد، کمتر نیازمند توجه به فرم بصری و اقتضائات کار با مدیوم به شکل دقیق و کلاسیک است. از این رو در این‌گونه آثار، محتوا می‌تواند تا حد زیادی نقص‌های ساختاری اثر را بپوشاند و آن را از مرکزیت توجه دور کند. پیداست این بهترین گزینه برای فیلمسازان جوان و کم‌تجربه‌ای است که خواهان موفقیتی زودهنگام در عرصه مستندسازی هستند.

با وجود این، در میان مستندهای مبتنی بر چهره‌های گمنام، آثاری هم هستند که فرم را فدای مضمون نکرده‌اند و به اصطلاح، غرابت‌زده و اعجاب‌زده نیستند. از جمله می‌توان به مستند ایرانی «مکرّمه، خاطرات و رؤیاها» ساخته ابراهیم مختاری اشاره کرد.