گتوند؛ برگ زرین تاریخ سدسازی

کشوری که به تازگی جشن پنجاهمین سالگرد احداث سد دز را برگزار کرده است؛ سدی که در فرآیند ساخت آن به ندرت نیروهای ایرانی حضور داشتند. در حالی که هم اکنون سدهای زیادی به دست توانای متخصصان داخلی ساخته می‌شود.

در واقع امروز به مدد وجود متخصصان و نخبگان ایرانی، سدها و تاسیسات مورد نیاز آنها در کشور ساخته می‌شود و این برگ زرینی در افتخارات جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود به نحوی که ایران به مدد همین تجربه در طول 50 سالی که از عمر سد دز می‌گذرد، 12 میلیارد مترمکعب حجم مخازن سدها را به 40 میلیارد مترمکعب رسانده و موفق شده است بزرگترین سد بتنی قوسی کشور (کارون 4) را طراحی و اجرا کرده و توانمندی‌های صنعت سدسازی را به سایر کشورها صادر کند.

هم اکنون کشور عزیزمان دارای 350 سد است و 120 سد دیگر را در دست ساخت و 150 سد را در حال مطالعه دارد که در گذشته نه چندان دور، بر سر ساخت سدها و به وجود آمدن این سازه ها، این سوال مطرح بود که آیا لازم است برای ساخت یک سد در کشور هزینه صورت گیرد یا خیر؛ به عبارت دیگر برخی بر این باور بودند که سدسازی در ایران تنها یک حرکت نمادین است و این کار هیچگاه به نتیجه نخواهد رسید غافل از این‌که پس از آن و با گذشت سال‌های نه چندان دور، احداث سدها به عنوان یک ضرورت برای اداره و مدیریت منابع آبی محدود کشور مطرح شد.

با همین تفکر، ایران به جمع بزرگترین سازندگان سد در جهان می‌پیوندد و می‌تواند مجموعه‌ای بی نظیر از انواع سدها را بر روی رودخانه‌هایی همچون کارون بنا نهد و دامنه ساخت سد را از بتنی غلطکی و بتنی دوقوسی تا خاکی با هسته رسی و RCC تنوع بخشد تا جایی که امروز مهندسان ایرانی به این باور رسیده اند که می‌توانند دانش و تجربه خود را به کشورهای جهان صادر کنند و به اتکا به آن، سدهایی را در تاجیکستان، اکوادور، سریلانکا و کشورهای آفریقایی و آمریکای جنوبی بنا نهند.

این درحالی است که آوازه ساخت سدهای بزرگ ایران در جهان به نحوی اثر گذاشته است که روسای جمهوری برخی کشورهای همسایه از جمله تاجیکستان، از ایرانی‌ها به عنوان افرادی توانمند در صنعت سدسازی در کشورشان یاد کرده‌اند.

بر این اساس، هم اکنون صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران به خصوص در حوزه پروژه‌های مرتبط با وزارت نیرو، صادرات نفتی کشور و جایگزینی آن با واردات را نشانه رفته و به این باور رسیده است که در دهه پیشرفت و عدالت، صنعت سدسازی را به عنوان نماد خودباوری و توانمندی ایران و ایرانی معرفی کند.

نباید فراموش کرد که این دستاوردها و در راس آن صنعت سدسازی با شیوه‌های مدرن به ویژه سدهای با مقیاس بزرگ، در حدود سه دهه پیش در ایران آغاز و با وقوع انقلاب اسلامی ایران، وارد مرحله جدیدی شده و اکنون، صنعت آب کشور ایجاد خودکفایی در این زمینه را هدف بزرگ و متعالی خود قرار داده است.

در واقع، با آغاز برنامه اول توسعه و فراهم شدن زمینه‌های مختلف بر اساس ظرفیت سازی که در تمامی ابعاد مورد نیاز این صنعت انجام گرفت، گام‌های اساسی، عظیم و شجاعانه‌ای در عرصه سدسازی برداشته شد و مهار آب‌های سطحی و توسعه بهره برداری از منابعی که بدون مصرف از دست می‌رفتند، به طور بارز سرلوحه برنامه‌های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور قرار گرفت.

رفته رفته با عنایت به اهمیت خاص کنترل هرچه بیشتر آب‌های سطحی و ضرورت بهره گیری مدبرانه از منابع آبی محدود، تلاش‌های گسترده‌ای از سوی وزارت نیرو صورت گرفت تا جایی که آمار سدهای احداث شده طی برنامه‌های بعدی توسعه ای، به شدت افزایش یافت و این خود تائیدی بر توان بالای مهندسی در کشور شد.

با این تحول شگرف، هم اکنون صنعت سدسازی ایران به مرحله خودکفایی رسیده است و تمامی مراحل ساخت یک سد از مطالعه و طراحی و نظارت گرفته تا ساخت و مدیریت و بهره برداری به دست توانمند مهندسان ایرانی انجام می‌گیرد.

نمونه بارز آن هم، سد گتوند علیا به عنوان آخرین حلقه از مجموعه سدهای احداث شده بر روی رودخانه کارون است که با بزرگترین حجم مخزن آبی، به لحاظ ارتفاع بلندترین سد خاکی به شمار می‌رود.

این سد یکی از نمادهای خودباوری است که تامین آب شرب و کشاورزی مورد نیاز منطقه، تولید سالانه چهار میلیارد و 250 میلیون کیلووات ساعت انرژی برق، کنترل سیلاب‌های فصلی رودخانه کارون، ایجاد اشتغال و جاذبه‌های گردشگری در منطقه را هدف گرفته است.

این طرح یکی از پروژه‌های عظیمی است که به خوبی توانسته است دغدغه‌های وزارت نیرو را برای تامین آب مورد نیاز مردم فهیم خوزستان برطرف کند و این وعده را بدهد که با تکمیل و راه اندازی، حداقل تا 50 سال آینده خطر کمبود آب آشامیدنی و کشاورزی مردم خوزستان را رفع کند.

همچنین با بهره برداری از این سد، 500 مگاوات برق به صورت مستمر و دو هزار و 500 مگاوات در زمان پیک برق در کمتر از سه ثانیه به مدار تولید وارد می‌شود که در نوع خود بی سابقه است.

در این میان باید تاکید کرد که این پروژه آنقدر دقیق و با در نظر گرفتن حساسیت‌ها احداث شده است که وقتی فردی در فضای آن قرار می‌گیرد، به این باور می‌رسد که مهندسان کشور با خودباوری، این چنین پروژه عظیمی را به ثمر نشانده‌اند.

در باب این پروژه ذکر این نکته خالی از لطف نیست که کارگاه پروژه گتوند، خود به مثابه یک دانشگاه می‌ماند، دانشگاهی که در آن بهترین و کارآمدترین تجهیزات تا نیروی انسانی به کار گرفته شده است و می‌تواند فضایی برای آموزش مهندسان، دانشجویان و علاقمندان به این عرصه باشد.

باید توجه داشت که هر کار عظیمی به طور قطع مشکلات خاص خود را نیز دارد؛ اما نباید با مسائل حاشیه ای، کار و تلاش گروه عظیمی از مهندسان و دلسوزان این مرز و بوم را زیر سوال برد.

در این بین اما وزارت نیرو این اطمینان را می‌دهد که در زمان احداث این سازه عظیم، تمام توجه خود را به کار بسته است که این سد با کمترین مشکل به مرحله آبگیری نزدیک شود؛ چراکه احداث این پروژه با در نظر گرفتن ابعاد مختلف صورت گرفته و شایسته نیست که با تنگ نظری برخی افراد که دانسته یا ندانسته مسائلی را در باب مشکلات ساخت این سد به لحاظ فنی و زیست محیطی مطرح می‌کنند، این پروژه عظیم ملی زیر سوال رود.

مهندس مجید نامجو
وزیر نیرو
منبع: پایگاه خبری وزارت نیرو