صرع‌‌ به ‌تاریخ ‌می‌پیوندد

دانشمندان از مدت‌ها پیش به توانایی خیره‌کننده ملخ‌ها در مقابله با اختلالاتی مشابه صرع در انسان‌ها دست یافته بودند، اما هیچ‌گاه تصور نمی‌شده که از شیوه واکنش این حشره برای درمان نسبی و حتی قطعی حملات مغزی در بیماران انسانی استفاده شود. در حال حاضر مغز ملخ‌ها به الگویی مناسب برای دانشمندان تبدیل شده است تا با بررسی دقیق آن شیوه‌ای کاربردی برای دستکاری مغز انسان‌ها و در نتیجه مقابله با صرع و میگرن ارائه کنند. اکنون به نظر می‌رسد تحقیقات پزشکی مربوط به اختلالات مغزی وارد مرحله تازه‌ای شده باشد.

در سال‌های اخیر، نگاه دانشمندان و بخصوص زیست شناسان به بیماری‌های مختلف و پیچیده مغزی در انسان وارد مراحل جدید و امیدوارکننده‌تری شده است. این امیدواری زمانی بخوبی دیده می‌شود که از نتایج تحقیقات اخیر در طیف گسترده‌ای از درمان‌های جدید و تقریبا موثر دارویی در گوشه و کنار جهان استفاده می‌شود. در میان تمام حشرات، ملخ‌ها همواره برای دانشمندان الگوی مناسبی برای توسعه تحقیقات زیست‌شناسی به شمار می‌آمده‌اند و در سال‌های اخیر همچون موش‌های آزمایشگاهی بسرعت سر از بیشتر آزمایشگاه‌های تحقیقاتی زیست‌شناسی سراسر دنیا درآورده‌اند. در یکی از این مطالعات، زیست‌شناسان دانشگاه کوین کانادا که سابقه طولانی در مطالعه حشرات بویژه ملخ‌ها و ساختارهای مغزی آنها داشته‌اند، دریافته‌اند اختلالات مغزی نظیر میگرن و صرع در انسان‌ها بانوعی اختلال مغزی در ارتباط است که طی آن سلول عصبی به نوعی از کار می‌افتد؛ اما نکته حیرت‌انگیز این است که چنین فرآیندی در ملخ‌ها نیز روی می‌دهد و این زمانی است که حشرات پس از قرار گرفتن در شرایط شدیدی نظیر دماهای بالا یا کمبود اکسیژن به کما می‌روند. دانشمندان در گذشته بارها مشاهده کرده‌اند که در زمان وقوع آتش‌سوزی‌های شدید و همچنین قرار گرفتن دسته‌های بزرگ ملخ‌ها در زیر جریان‌های شدید آبی، آن هم برای ساعت‌های طولانی، این حشرات به طرز خیره‌کننده‌ای به حالتی مشابه کما رفته تا به نوعی از خود حفاظت کنند. این شباهت خیره‌کننده در نوع خود آغازی تازه برای مقابله با پیچیده‌ترین بیماری‌های مغزی است که دانش بشری چندین دهه است با آنها دست و پنجه نرم می‌کند.

مطالعات دانشمندان دانشگاه کوین و دیگر مطالعاتی از این دست نشان می‌دهد توانایی این حشرات مقاومت کردن در برابر رفتن به حالت کما و همچنین سرعت قابل توجه آنها در بهبود می‌تواند الگویی منحصربه‌فرد برای کمک به بیماران انسانی در نظر گرفته شود. دانشمندان دریافته‌اند این توانایی و همچنین سرعت بهبود را می‌توان با استفاده از داروهایی که یکی از گذرگاه‌های علامت‌دهنده سلولی را در مغز مورد هدف قرار می‌دهد، با هدف قرار دادن انسان‌ها مهندسی کرد.

دکتر گری آرمسترانگ که طی سال‌های اخیر تحقیقات وسیعی را در شاخه‌های مختلف زیست‌شناسی انجام داده، معتقد است که این نگاه جدید می‌تواند دریچه امیدوارکننده‌ای برای دور جدیدی از درمان‌های دارویی بیماری‌های مغزی در انسان باز کند. وی و همکارانش معتقدند این گشایش باید سال‌ها زودتر از این صورت می‌گرفت، اما به گفته آنها نبود فناوری‌ها و تکنیک‌های لازم در سال‌های گذشته برای نفوذ به مغز حشرات و بررسی جزء به جزء ساختارهای مغزی آنها مانع از پیشرفت‌های سریع در این عرصه بوده است.

دکتر آرمسترانگ می‌گوید: تحقیقات جدیدی که آغاز کرده‌ایم، گویای آن هستند که با استفاده از روش‌های مشابه درمان خودکاری که در حشراتی نظیر ملخ‌ها به کار گرفته می‌شود، می‌توان به کمک کردن به انسان‌های بیمار نیز امیدوار بود. در این زمینه احتمال قوی وجود دارد که بتوان نقطه آغاز و همچنین شدت اختلالاتی نظیر میگرن و حملات مغزی را تعدیل کرد. تحقق چنین ایده‌ای گویای آن خواهد بود که با نگاه دقیق‌تری به شکل‌گیری و توسعه این بیماری‌ها در حشراتی نظیر ملخ‌ها و در ادامه درمان سریع در این حشرات، می‌توان در آینده‌ای که البته چندان نزدیک به نظر نمی‌رسد برای همیشه با بیماری‌هایی همچون صرع و میگرن خداحافظی کرد.

دانشمندان در ادامه تحقیقات خود به نقاط عطف جالب توجه دیگری نیز دست یافته‌اند. دکتر رابرتسون، از اعضای ارشد تیم تحقیقاتی این پروژه می‌گوید: آنچه به صورت اخص برای من هیجان‌انگیز بوده، این است که در یکی از ملخ‌های مورد بررسی، بازداری کامل از گذرگاه علامت‌دهنده سلولی مورد نظر، اختلال مغزی در 70 درصد حیوانات را متوقف می‌کند. این یافته جدید نشان می‌دهد ما باید بیش از گذشته به دنیای حشرات و حیوانات برای پیدا کردن شیوه‌های نوین برای مقابله و از پای درآوردن صرع و میگرن دقت کنیم.

دانشمندان دانشگاه کوین و چند دانشگاه و مرکز تحقیقاتی دیگر در جهان در گذشته مطالعات گسترده‌ای را درخصوص فرآیند به کما رفتن ملخ‌ها انجام داده بودند، اما نخستین بار است که از این یافته‌ها برای کمک به کاهش شدت این بیماری در انسان‌ها استفاده می‌شود. تیم تحقیقاتی دانشگاه کوین پیشتر نشان داده بودند ملخ‌ها به عنوان شیوه‌ای استثنایی برای ذخیره‌سازی انرژی در دوران‌ها و شرایط خطرناک به کما می‌روند و به نوعی خاموش می‌شوند. آنها دریافته‌اند چنین واکنش‌های سلولی در ملخ‌ها به پاسخ‌های ارائه شده از سوی سلول‌های مغزی در زمان آغاز حملاتی نظیر صرع (در انسان‌ها) شباهت دارند.

در همین حال دانشمندان بر این نکته تأکید دارند که غرق کردن حشرات عملا کار بسیار دشواری است و این سختی به دلیل آن است که حشرات و از جمله ملخ‌ها در سالم باقی ماندن در شرایط کما به هنگام قرار گرفتن در زیر سطح آب آن هم برای چندین ساعت، توانایی خیره‌کننده‌ای دارند. از سال‌ها پیش این نظریه مطرح شده است که شاید بتوان با الگو گرفتن از توانایی‌هایی از این دست برای کمک به انسان‌ها نیز استفاده کرد، اما بتازگی دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که این فرآیند بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که تاکنون تصور می‌شده است. اما در خصوص استفاده از توانایی ملخ‌ها و سایر حشرات برای درمان صرع در انسان‌ها می‌توان امیدوار بود.

عقیده دانشمندان بر این است که صرع و بیماری‌های مشابه آن در کل اختلالات بسیار پیچیده‌ای هستند که تنها با استفاده از تکنیک‌های دارویی فعلی نمی‌توان پایانی قطعی بر آن در نظر گرفت. اما تجربه و تاریخ ثابت کرده است می‌توان همچون گذشته اما این بار برای هدفی بسیار مهم‌تر و احتمالا پیچیده‌تر سراغ دنیای حیوانات و این بار دقیقا حشرات رفت. بدون شک دانش نوین پزشکی امروز بیش از هر زمان دیگری به الهام گرفتن از طبیعت و فرآیندهای منحصربه‌فرد حاکم بر آنها نیاز دارد.

مهدی پیرگزی