هیرکانی در پناه قانون

سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور از شناسایی ۱۵ منطقه جدید در ناحیه رویشی هیرکانی برای اضافه شدن به ذخیره‌گاه‌های جنگلی خبر داده است؛ اقدامی که در چارچوب برنامه مدیریت پایدار جنگل‌های شمال کشور دنبال می‌شود و هدف آن، افزایش محدوده‌های حفاظتی و صیانت از گونه‌های گیاهی ارزشمند و رویشگاه‌های خاص این جنگل‌هاست.

هم‌زمان با این برنامه، مسئولان سازمان منابع طبیعی از تشدید برخورد قانونی با تخریب جنگل، قطع درختان و قاچاق چوب در محدوده ذخیره‌گاه‌های جنگلی خبر داده‌اند. تصمیمی که در صورت اجرای درست می‌تواند به کاهش تخریب منابع طبیعی کمک کند؛ اما تحقق این هدف به نظارت مستمر، تأمین اعتبار و برخورد مؤثر با متخلفان وابسته است.
 
۱۵ منطقه جدید زیر چتر حفاظت قرار می‌گیرند
بهرام دلفان‌آذری، مدیرکل دفتر جنگل‌کاری، پارک‌ها و ذخیره‌گاه‌های جنگلی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، اعلام کرده است که ۱۵ منطقه جدید برای اضافه شدن به ذخیره‌گاه‌های جنگلی ناحیه هیرکانی شناسایی شده‌اند.

به گفته او، این مناطق با هدف توسعه کمی و کیفی عرصه‌های حفاظتی انتخاب شده‌اند. تمرکز اصلی این برنامه، حفاظت از گونه‌های گیاهی ارزشمند، رویشگاه‌های دارای ویژگی‌های خاص زیستی و مناطقی است که از نظر اکولوژیکی اهمیت ویژه‌ای دارند.

ذخیره‌گاه‌های جنگلی، محدوده‌هایی هستند که به دلیل برخورداری از گونه‌های گیاهی کمیاب، ویژگی‌های ژنتیکی ارزشمند یا شرایط خاص زیست‌محیطی، نیازمند مراقبت و مدیریت ویژه‌اند. در این مناطق، اولویت اصلی حفظ تنوع زیستی و جلوگیری از آسیب به پوشش گیاهی طبیعی است.

برخلاف برخی برنامه‌های جنگلداری که ممکن است با اهداف اقتصادی و بهره‌برداری از منابع چوبی دنبال شوند، در ذخیره‌گاه‌های جنگلی حفاظت از طبیعت اهمیت بیشتری دارد. هرگونه تخریب در این مناطق می‌تواند علاوه بر نابودی درختان، به زیستگاه گونه‌های جانوری، کیفیت خاک و منابع آبی نیز آسیب وارد کند.
 
وضعیت ذخیره‌گاه‌های جنگلی هیرکانی چگونه است؟
بر اساس اعلام سازمان منابع طبیعی، در حال حاضر ۸۱ ذخیره‌گاه جنگلی با مساحتی در حدود ۲۹ هزار هکتار در ناحیه رویشی هیرکانی وجود دارد.

این محدوده‌ها در شش استان گیلان، مازندران، گلستان، خراسان شمالی، اردبیل و سمنان پراکنده شده‌اند و مأموریت اصلی آنها حفاظت از گونه‌های گیاهی در معرض خطر و رویشگاه‌هایی است که از ویژگی‌های زیستی و اکولوژیکی خاصی برخوردارند.

با اضافه شدن ۱۵ منطقه جدید، تعداد ذخیره‌گاه‌های شناسایی‌شده افزایش پیدا می‌کند؛ هرچند مساحت دقیق مناطق تازه شناسایی‌شده و زمان نهایی شدن فرایند ثبت و الحاق آنها هنوز اعلام نشده است.

اهمیت این اقدام را باید فراتر از افزایش تعداد مناطق حفاظتی دانست. بقای گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری، سلامت خاک، تنظیم چرخه آب و تعادل اقلیمی به عملکرد طبیعی زیست‌بوم پیچیده و به‌هم‌پیوسته جنگل‌های هیرکانی وابسته است.

از بین رفتن پوشش گیاهی در یک منطقه جنگلی می‌تواند زمینه فرسایش خاک، افزایش روان‌آب‌های سطحی و کاهش توان زمین برای جذب و نگهداری آب را فراهم کند. همچنین نابودی رویشگاه‌های خاص ممکن است به کاهش جمعیت گونه‌هایی منجر شود که بازسازی طبیعی آنها به زمان طولانی نیاز دارد.

به همین دلیل، توسعه ذخیره‌گاه‌ها را می‌توان اقدامی در مسیر حفاظت بلندمدت از سرمایه‌های طبیعی کشور دانست؛ سرمایه‌ای که جایگزینی آن با کاشت چند نهال یا اجرای طرح‌های کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست.
 
حفاظت از جنگل‌ها به بودجه و امکانات نیاز دارد
یکی از نکات مهم در اظهارات مسئولان منابع طبیعی، مسئله تأمین اعتبار برای مدیریت ذخیره‌گاه‌های جنگلی است.
دلفان‌آذری تأکید کرده است که این مناطق درآمدزایی مستقیم ندارند و تأمین منابع مالی مورد نیاز، یکی از پیش‌شرط‌های حفاظت مؤثر از آنهاست.

به گفته او، برای هر ذخیره‌گاه جنگلی متناسب با ویژگی‌های همان منطقه، طرح مدیریتی جداگانه‌ای تهیه می‌شود تا اقدامات حفاظتی و اجرایی بر اساس شرایط اکولوژیکی و استاندارد‌های مربوط انجام شود.

این طرح‌ها می‌تواند شامل مراقبت مستمر از پوشش گیاهی، کنترل عوامل تخریب، حفاظت از گونه‌های در معرض تهدید و اجرای عملیات احیایی در مناطق آسیب‌دیده باشد. شناسایی نقاط حساس، پایش تغییرات پوشش گیاهی و جلوگیری از ورود عوامل مخرب نیز از جمله اقداماتی است که برای مدیریت این مناطق ضرورت دارد.

با این حال، تهیه طرح مدیریتی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده حفاظت از جنگل باشد. اجرای برنامه‌ها به نیروی انسانی متخصص، تجهیزات نظارتی، امکانات اطفای حریق و بودجه مستمر نیاز دارد.

در واقع، میان شناسایی یک منطقه به‌عنوان ذخیره‌گاه جنگلی و حفاظت واقعی از آن فاصله‌ای وجود دارد که فقط با اختصاص اعتبار و اجرای برنامه‌های عملیاتی می‌توان آن را کاهش داد.

اگر نیرو‌های حفاظتی امکانات کافی برای نظارت بر عرصه‌های گسترده جنگلی نداشته باشند، حتی مناطق ثبت‌شده نیز ممکن است در برابر برداشت غیرمجاز چوب، آتش‌سوزی و سایر تخلفات آسیب‌پذیر باقی بمانند.
 
تشدید مجازات قطع درختان و قاچاق چوب
در کنار توسعه محدوده‌های حفاظتی، سازمان منابع طبیعی از تشدید برخورد با تخلفات مربوط به قطع درختان و قاچاق چوب در ذخیره‌گاه‌های جنگلی خبر داده است.

بر اساس اعلام مدیرکل دفتر جنگل‌کاری، پارک‌ها و ذخیره‌گاه‌های جنگلی، تخلفات مربوط به قطع درختان و قاچاق چوب در این مناطق بر اساس ماده ۴۸ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع و سایر ضوابط قانونی پیگیری خواهد شد.

همچنین خسارت‌های واردشده به عرصه‌های جنگلی بر اساس شیوه‌نامه‌های سازمان منابع طبیعی ارزیابی و تعیین می‌شود.

این تصمیم در شرایطی مطرح شده که برداشت غیرمجاز درختان و قاچاق چوب از جمله نگرانی‌های جدی درباره حفاظت از جنگل‌های شمال کشور است. قطع درختان فقط به از دست رفتن پوشش سبز یک منطقه محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند تعادل طبیعی منطقه را برهم بزند و زمینه تخریب گسترده‌تر را فراهم کند.

از سوی دیگر، قاچاق چوب در برخی موارد، زنجیره‌ای از برداشت غیرقانونی، انتقال و عرضه محصولات جنگلی را در بر می‌گیرد؛ بنابراین برخورد با این پدیده صرفا با شناسایی افراد حاضر در عرصه‌های جنگلی امکان‌پذیر نیست و باید مسیر‌های انتقال و شبکه‌های مرتبط نیز تحت نظارت قرار گیرد.

با این حال، افزایش مجازات‌ها زمانی اثر بازدارنده خواهد داشت که احتمال شناسایی تخلف و اجرای قطعی قانون نیز افزایش پیدا کند. اگر نظارت میدانی ضعیف باشد یا متخلفان بتوانند بدون برخورد مؤثر به فعالیت خود ادامه دهند، تشدید مجازات روی کاغذ لزوما به کاهش تخریب منجر نخواهد شد.
 
جنگل‌های هیرکانی در برابر چند تهدید همزمان
قطع غیرمجاز درختان و قاچاق چوب فقط بخشی از مشکلات جنگل‌های شمال کشور است. آتش‌سوزی، تغییر کاربری اراضی، ساخت‌وساز‌های غیرمجاز، تخریب خاک و فشار فعالیت‌های انسانی نیز از جمله عواملی است که حیات این زیست‌بوم را تهدید می‌کند.

در برخی مناطق، تخریب پوشش گیاهی توان طبیعی جنگل برای مقابله با فرسایش و نگهداری منابع آب را کاهش می‌دهد. همچنین گسترش فعالیت‌های انسانی در محدوده‌های جنگلی ممکن است ارتباط زیستگاه‌های طبیعی را مختل کند و شرایط زندگی گونه‌های جانوری را دشوارتر سازد.

از این منظر، حفاظت از جنگل‌های هیرکانی نباید صرفا به برخورد با قاچاقچیان چوب محدود شود. مدیریت یکپارچه عرصه‌های طبیعی، جلوگیری از تغییر کاربری، کنترل ساخت‌وساز‌های غیرمجاز و افزایش امکانات مقابله با آتش‌سوزی نیز باید در اولویت قرار بگیرد.
 
آیا ۱۵ ذخیره‌گاه جدید می‌تواند مانع تخریب شود؟
جنگل‌های هیرکانی به دلیل قدمت تاریخی، تنوع زیستی و ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد اکولوژیکی، جایگاهی ویژه در میراث طبیعی ایران و جهان دارد. این جنگل‌ها در تثبیت خاک، جلوگیری از فرسایش، تنظیم جریان آب، تعدیل شرایط اقلیمی و حفظ زیستگاه‌های طبیعی نقش مهمی ایفا می‌کنند.

شناسایی ۱۵ منطقه جدید و توسعه ذخیره‌گاه‌های جنگلی می‌تواند گامی مثبت در مسیر حفاظت از این میراث طبیعی باشد؛ اما نتیجه نهایی به نحوه اجرای تصمیم‌ها بستگی دارد.

افزایش محدوده‌های حفاظتی باید با تأمین بودجه، تقویت نیرو‌های نظارتی، پایش مستمر، مقابله با شبکه‌های قاچاق چوب و اجرای واقعی قوانین همراه شود. همچنین لازم است برای هر منطقه متناسب با شرایط طبیعی آن، برنامه مشخصی برای پیشگیری از تخریب و احیای بخش‌های آسیب‌دیده تدوین شود.

در غیر این صورت، ممکن است مناطق بیشتری به فهرست ذخیره‌گاه‌ها اضافه شود، بی‌آنکه تغییر محسوسی در وضعیت حفاظتی آنها ایجاد گردد.