رسانه و انتخابات

اما شاید در هیچ زمان و شرایطی، مثل زمان انتخابات نقش رسانه‌ها برجسته و بااهمیت نشود، به طوری که بخش عمده‌ای از فرآیند انتخابات چه به لحاظ سخت‌افزاری و بهره‌گیری از کارکرد و برد تبلیغاتی آن و چه از منظر نرم‌افزاری برای نهادینه کردن رفتار انتخاباتی و رهبری افکار عمومی بردوش رسانه‌هاست.

این ابزار قدرتمند تا جایی موثر است که هر کاندیدایی که از امکانات و مانور رسانه‌ای بیشتری برخوردار باشد، از شانس بیشتری برای پیروزی در انتخابات نسبت به رقیبانش برخوردار خواهد بود. کشور ما اکنون در آستانه دهمین انتخابات ریاست‌جمهوری قرار دارد که به طبع آن رسانه‌ها نیز در اوج روزهای حرفه‌ای و دیده شدن هستند.

نگارنده قصد دارد جدای از طرح مسائل سیاسی و تحلیل‌های انتخاباتی این اتفاق مهم را از منظر رسانه‌ای بازخوانی کند. اگرچه هر دوره انتخاباتی با توجه به شرایط تاریخی و سیاسی کشور اهمیت خاص خود را دارد، اما اگر بخواهیم از منظر رسانه‌ای به این موضوع بنگریم قطعا انتخابات دهم نسبت به دوره‌های پیشتر پیچیدگی و حساسیت بیشتری داشته و آن هم افزایش تنوع و تعدد رسانه‌هایی است که این واقعه سیاسی را پوشش می‌دهند و حمایت می‌کنند یا حتی به تضعیف و تخریب آن می‌پردازند. بدیهی است که مثلا اولین یا پنجمین دوره انتخابات نسبت به این دوره از پشتوانه و عقبه رسانه‌ای کمتری برخوردار بود و نقش رسانه‌ها در آن به اندازه امروز نبود.

اکنون هر یک از کاندیداها علاوه بر ابزارهای تبلیغاتی سنتی مثل سخنرانی، چاپ پوستر و حتی روزنامه حامی و فرصت مشترک رسانه ملی از ابزارها و فرصت‌های ارتباطی و رسانه‌ای جدیدی مثل اینترنت، وبلاگ، سایت، تلفن همراه و... برخوردارند که در گذشته نبود. در واقع هر یک از این امکانات و فناوری‌های نوین ارتباطی از این قدرت برخوردار است تا طیف بیشتری از افراد را متوجه کاندیدای مورد نظر خود کند و اینک هر طرفداری، یک رسانه قدرتمند برای کاندیدای منتخب خود است.

جهان رسانه‌ای شده معاصر را می‌توان امروز در جامعه ایران و در کوچه و خیابان و حتی کنج خانه‌ها دید زمانی که فردی در اتاق خویش نشسته و با فرستادن پیامک و ایمیل به دوستان و آشنایان برای کاندیدای خاص تبلیغ می‌کند. رسانه‌ها دیگر دست صاحبان قدرت و مدیران مظبوعات و رادیو تلویزیون نیست.

رشد و توسعه ارتباطات و فناوری‌های اطلاعات در جهان امروز همه را صاحب یک یا چند رسانه کرده است. قطعا فعالیت وبلاگ‌ها به عنوان یک رسانه مجازی در انتخابات کنونی را نمی‌توان نادیده گرفت و کم‌اهمیت شمرد. امروز هر شخصی با ایجاد وبلاگ دارای رسانه‌ای مجازی برای خود می‌شود تا بتواند افکار و عقاید خویش را به گوش و نگاه دیگران برساند.

در واقع طرفداران هر یک از نامزدها با ایجاد وبلاگ یا سایت اینترنتی یک ستاد انتخاباتی مجازی برای کاندیدای مورد علاقه خود تاسیس می‌کنند که با کمترین هزینه می‌توانند بیشترین استفاده تبلیغاتی را از آن بگیرند.

این مساله نشان می‌دهد توسعه و رشد ارتباطات و بسط رسانه‌های گوناگون در جامعه تا چه اندازه می‌تواند ساختار سیاسی جامعه را تحت تاثیر خود قرار دهد و آن را دچار قبض‌‌و بسط کند. این فرصت رسانه‌ای علاوه بر این که می‌تواند میزان مشارکت شهروندان را در انتخابات بیشتر کند به برگزاری انتخاباتی دموکراتیک، عادلانه و آگاهانه نیز کمک می‌کند. در واقع رسانه نه فقط در فرم و اجرای باشکوه‌تر انتخابات موثر است، بلکه بستری را برای انتخابی آگاهانه و از روی شناخت برای مردم فراهم می‌کند و محتوای آن را نیز تحت‌ تاثیر خود قرار می‌دهد. از سوی دیگر، امکانات رسانه‌ای قابل دسترس موجب می‌شود شهروندان خود را رای‌دهنده‌‌های منفعل فرض نکنند، بلکه کنشگری فعال ببینند که می‌توانند حتی با فرستادن یک پیامک تبلیغاتی حضوری فعالانه و موثر در انتخابات داشته باشند. دهکده جهانی مک لوهان، این روزها در مناسبات رسانه‌ای مردم قابل ردیابی است و مصادیق تحقق آن قابل مشاهده است.

در میان رسانه، اما سینما و تلویزیون به دلیل امکانات و جذابیت‌های بصری بیش از دیگر رسانه‌ها مورد توجه افکار عمومی قرار دارند و بر آنها تاثیر می‌گذارند. نسبت میان این دو مدیوم با سیاست را می‌توان در ساخت فیلم‌های تبلیغاتی و مناظره‌های تلویزیونی درک کرد. سینما به دلیل جذابیت‌های هنری و بصری و تلویزیون به خاطر گستردگی و مخاطب‌پذیری بالا همواره مورد توجه سیاستمداران بویژه در هنگامه انتخابات بوده است.

شاید در اینجا باید بیشتر از تاثیر سیاست بر سینما سخن راند، چراکه به واسطه آن یک ژانر و مستند سینمایی به نام فیلم تبلیغاتی خلق شد که بیش از هر نوع مستند یا فیلم داستانی ممکن است مخاطب داشته باشد و البته آن را به لحاظ زمانی می‌توان فیلم کوتاه هم قلمداد کرد. مناظره‌های تلویزیونی کاندیداها نیز یکی از آیتم‌های جذاب و از پرطرفدارترین برنامه‌های گفتگومحور است که بخشی دیگر از نسبت رسانه و انتخابات را نمایندگی می‌کند.

فیلم و برنامه‌های تلویزیونی در میان رسانه‌های گوناگون، مدیوم‌هایی هستند که مشخصات یک کاندیدا را به شکل کامل‌تری در معرض معرفی مخاطبان و رای‌دهندگان قرار می‌دهند، یعنی صدا و تصویر همراه افکار و اندیشه و چگونگی بیان و ارائه آنها؛ البته امروز با امکانات رسانه‌ای جدید می‌توان بسیاری از این برنامه‌ها و کلیپ‌های انتخاباتی را از اینترنت دانلود کرد و حتی این رسانه‌های نوین فرصت را برای کاربران خود و طرفداران کاندیداها به وجود آورده‌اند که بتوانند با ساخت کلیپ و فیلم‌های کوتاه تبلیغاتی در استفاده از این نوع رسانه هم سهیم باشند.

نقش رسانه در انتخابات تنها در فرآیند برگزاری و چگونگی آن محدود نمی‌شود، بلکه بازتاب جهانی آن را نیز تسهیل می‌کند و تاثیر آن مدت‌ها پس از انتخابات نیز تداوم می‌یابد. در واقع رسانه‌ها در پوشش خبری، افزایش مشارکت مردمی، پویش سیاسی و نظارت بر سلامت انتخابات، حضوری موثر دارند و بخشی از واقعیت جهان رسانه‌ای شده معاصر را بازنمایی می‌کنند.

سیدرضا صائمی