کشف شهر صدر اسلام در بم

شهریار عدل در گفت‌و‌گو با ایسنا در این‌باره توضیح داد: با کشف فرهنگ‌های هزاره‌ی نخست پیش از میلاد و شاید کهن‌تر از آن که مبتکر دانش حفر قنات و احیای حیات در منطقه‌ی گسل بم، بروات بم و نیز در کشور و دیگر اقلیم‌های خشک بودند، این پرسش مطرح شده بود که چرا و چه زمانی این دوران شکوفانی به‌سر آمده است. این مسأله با کشف یک شهر متعلق به دوران صدر اسلام که آثار آن در میان صدها هکتار محوطه‌های کهن‌تر پنهان شده بودند، حل شد.

او بیان کرد: این رازگشایی، گمان پیشین را اثبات کرد که جنگ‌های درونی میان شاه‌زادگان سلجوقی کرمان و مداخله‌ی اقوام بیابان‌گرد «غُز» در آن آشوب‌ها، موجب فروریختگی نظام کشوری و اجتماعی و در نتیجه، عدم رسیدگی به نگهداری قنوات شده که به نوبه‌ی خود سبب انهدام شبکه‌ی پیچیده‌ی آبیاری در منطقه شده است. این اتفاق‌ها در سال 600 هجری قمری (1200 میلادی) رخ داده و به دوران طلایی شهر بم و ناحیه‌ی آن پایان داده‌اند.

به گفته‌ی عدل که طراحی و هدایت عملیات یادشده را برعهده دارد، مرحله‌ی عملی که به کمک فرمانداری شهرستان بم و شهرداری بروات از زمستان سال گذشته سرعت گرفت، براساس تصاویر ماهواره‌یی و عکس‌های هوایی انجام شده است و توسط سازمان نقشه‌برداری کشور هدایت می‌شود. هرچند هنوز هیچ کاوشی در این منطقه نشده است، ولی یک گروه باستان‌شناس (زارع و عطایی) و زمین‌ریخت‌شناس فرانسوی زیر نظر پژوهشکده‌ی باستان‌شناسی در آغاز عملیات زمینی شرکت داشتند.

این کارشناس اظهار داشت: برخلاف دیگر داده‌های سازه‌یی گسل بم، این آثار در حوزه‌ی بروات واقع‌اند، نه روی نمای شرقی افراز، بلکه روی بخش غربی آن قرار گرفته‌اند و همین امر، یکی از عوامل پنهان ماندن آن‌ها بوده است. عامل دیگر، فرسودگی زیاد سازه‌های موجود است که تشخیص شکل آن‌ها را بدون داده‌های هوایی و ماهواره‌یی ناممکن می‌سازد.

عدل بیان کرد: اکنون چنین به‌نظر می‌رسد که شهر حدود 1500 متر طول (شمالی ـ جنوبی) و 600 متر عرض (شرقی ـ غربی) دارد. دو ارگ به‌هم چسبیده، هسته‌ی اصلی آثار را تشکیل می‌دهند. ارگ‌ها مربع بوده‌اند و دارای اضلاعی به طول تقریبی 250 متر هستند. کهن‌دژ در گوشه‌ی جنوب شرقی ارگ شمالی قرار دارد و دامنه‌ی آن به‌صورت یک فضای باز روی گوشه‌ی شمال شرقی ارگ جنوبی کشیده می‌شود. درون مربع هر کدام از دو ارگ به چهار مربع مساوی تقسیم شده است که هر کدام از چهار مربع به‌نوبه‌ی خود دوباره به چهار مربع دیگر تقسیم شده‌اند.

وی ادامه داد: دنباله‌ی این تقسیم‌بندی‌های هندسی به خارج از ارگ و به منطقه‌ی شهری نیز کشیده شده و این دید کاملا هندسی در شهرسازی از مهم‌ترین دستاوردهای کشف این آثار است و اهمیت زیادی برای درک سیر تحول شهرسازی در نخستین قرن‌های دوره‌ی اسلامی دارد. هم‌چنین به‌نظر می‌رسد، تهیه‌ی چنین طرحی هندسی در این وسعت و اجرای آن، نمایان‌گر وجود یک نظام پرقدرت مبنی بر علم و دانش در آن دوران در ناحیه بم و نرماشیر است.

او هم‌چنین اظهار کرد: یک دستاورد بسیار مهم دیگر کشف این شهر هم از نظر تاریخ تحول فن حفر کاریزها و هم پرونده‌ی ثبتی بم در میراث جهانی، اثبات این امر بی‌سابقه است که اکنون دست کم بیش‌تر قنوات منطقه‌ی گسل بم را به پیش از یک‌هزار سال پیش می‌توان منسوب کرد.

عدل بیان کرد: ما پیش از این، به این نتیجه رسیده بودیم که در این منطقه، شبکه‌های آبیاری بیش از دوهزار ساله وجود دارند؛ ولی نمی‌شد، تصور کرد که قدمت مجموعه‌ی سیستم موجود دست کم بالای یک‌هزار سال است.

وی اضافه کرد: اگر برنامه‌ی نقشه‌برداری کنونی عملی شود، این امر به‌وضوح اثبات می‌شود، زیرا ملاحظه خواهد شد که آثار شهر صدر اسلام کشف‌شده، دنباله‌ی رشته‌ی کاریزهای گسل را پوشانده‌اند و این امر به‌روشنی ثابت می‌کند که شهر یک‌هزار ساله و شاید قدیمی‌تر، پس از حفر کاریزهایی که زیر آثارش پنهان شده‌اند، پی‌ریزی شده است.

اسکندر مختاری ـ مدیر پروژه‌ی نجات‌بخشی میراث جهانی بم ـ نیز در این‌باره گفت: کشف شهر یادشده در چارچوب آغاز مرحله‌ی عملی نقشه‌برداری هوایی دقیق آثار باستانی منطقه‌ی افراز بروات (گسل بم) در روزهای اخیر صورت گرفته است.