ظرف‌هایی از جنس طبیعت

چه مشکلات و مضراتی باعث شده‌اند تا پژوهشگران به فکر جایگزینی برای ظروف پلاستیکی بیفتند؟

گزارش‌های متعدد علمی ‌نشان داده است ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی معمول در ایران باعث ایجاد انواع سرطان‌ها و حتی انتقال مواد خطرناک از طریق ژن‌ها از نسلی به نسل دیگر می‌شود، ضمن این که ظروف یادشده تا حدود 300 سال نیز قابل تجزیه نیست و در طبیعت باقی می‌ماند. به همین علت هم وزارت بهداشت نگهداری، حمل و بسته‌بندی غذا در ظروف پلاستیکی پلی‌استایرنی را ممنوع اعلام کرده است، زیرا استفاده از این ظروف برای نگهداری مواد غذایی و نوشیدنی‌های با دمای بالای 65 درجه سانتی‌گراد، سبب آزاد شدن مواد خطرناک سرطان‌زا می‌شود؛ در حالی که ایران متاسفانه جزو معدود کشورهای جهان در استفاده بیش از حد از ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی پلی‌استایرنی است که امیدواریم بزودی ظروف گیاهی جایگزین این ظروف شوند. ما تصمیم گرفتیم همچون کشورهای پیشرفته که به سمت استفاده از مواد زیست‌تخریب‌پذیر بی‌خطر برای انسان رفته‌اند، در این خصوص اقدام کنیم.

پس این نکته که استفاده از ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی باعث بروز بیماری‌هایی از جمله سرطان می‌شود، صحیح است.

 تمام محققان به این نتیجه رسیده‌اند که استفاده از این ظروف برای مواد غذایی گرم و داغ از نظر بهداشتی به هیچ‌عنوان مناسب نیست، چون ظروف پلی‌استایرن همیشه مقداری استایرن آزاد درترکیبات پلیمری خود دارند که فوق‌العاده سمی ‌و سرطان‌زاست. وقتی که ظرف استایرنی با مواد غذایی گرم و داغ و بویژه چرب تماس پیدا می‌کند، استایرن آزاد آن وارد ماده غذایی می‌شود؛ البته باید توجه داشت آب‌جوش نیز باعث جدا شدن استایرن آزاد از ظرف و ورود آن به آب می‌شود، اما تماس این ظروف با غذای چرب و داغ باعث ورود تمامی ‌استایرن‌های آزاد موجود در ظرف به ماده غذایی می‌شود و افرادی که به طور مستمر از غذاهای درون این ظروف استفاده می‌کنند، دچار بیماری‌های خطرناکی از جمله سرطان می‌شوند. انستیتو سرطان فرانسه، میزان سرطان‌زایی ظروف پلی‌استایرنی را از درجه 3 به درجه 2 کاهش داده، یعنی آنها را مواد خطرناک اعلام کرده است. متاسفانه ظروف یک‌بار مصرف فوم و غیرفوم موجود در کشور دارای استایرن آزاد است، بنابراین استفاده از این ظروف، خطرات بسیار زیادی برای سلامت انسان دارد. در نقطه مقابل، از سوی دیگر در ظروف یک‌بار مصرف گیاهی از آنجایی که مواد اولیه به کار گرفته شده برای ساخت، طبیعی و گیاهی است بنابراین حتی اگر غذا یا نوشیدنی داغ در آن ریخته شود، هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند و عوارضی هم ندارد. مصرف کم انرژی برای ساخت ظروف یک‌بار مصرف گیاهی از دیگر مزایای آن است که باعث صرفه‌جویی در مصرف انرژی کشور می‌شود. این ظروف مورد تایید وزارت بهداشت است و به همین دلیل این وزارتخانه در گام اول به سازمان‌ها و ادارات توصیه کرده ظروف ساخته شده از پلیمرهای گیاهی را جایگزین ظروف پلاستیکی کنند و همه مزایای این ظروف موجب شده‌اند استفاده از ظروف گیاهی در سطح آمریکا و اروپا و حتی آسیا بسرعت در حال گسترش باشد.

خصوصیات اصلی این پلیمرها چیست؟

تجزیه این پلیمر‌ها در خاک حداکثر 3 تا 6 ماه طول می‌‌کشد که بستگی به دما، رطوبت و فشار خاک دارد که میکروارگانیسم‌های موجود در خاک را تحت ‌تاثیر قرار می‌‌دهند. علاوه بر حفظ محیط زیست، حفظ سلامت انسان‌ها هنگام استفاده از این ظروف اهمیت ویژه‌‌ای دارد و از آنجا که این پلیمر‌ها منشأ گیاهی و طبیعی دارند، هیچ ماده سمی ‌و مضری از آنها آزاد نمی‌‌شود.

استفاده از این نوع پلیمرها چند سال است که در جهان شروع شده و وضعیت کشور ما از لحاظ تولید این ظروف چگونه است؟

کار روی پلیمرهای گیاهی در جهان از سال 1970 و در زمان بحران نفت آغاز شد، در آن زمان کشورهای پیشرفته به فکر استفاده از موادی برای بسته‌بندی افتادند که وابسته به نفت و مشتقات آن نباشد، بنابراین پلیمرهای گیاهی ساخته شده با ترکیباتی مانند سیب‌زمینی، ذرت و گندم مورد آزمایش قرار گرفت. این پلیمرهای هیدروکربنی دارای خواص ضعیف پلیمری است که با تغییر و اصلاح آنها می‌توان به ویژگی‌های پلیمرهای نفتی رسید. در حال حاضر در آمریکا تمام رستوران‌های زنجیره‌ای معروف از ظروف بسته‌بندی گیاهی استفاده می‌کنند. بخش عمده کشورهای اروپایی نیز ظروف یک‌بار مصرف گیاهی را جایگزین ظروف بسته‌بندی حاصل از مشتقات نفتی کرده‌اند. در کشور ما حدود 15 درصد تولید ظروف یک‌بار مصرف را پلیمر‌های گیاهی پوشش می‌‌دهند و امید است تا پایان سال 87 این رقم به 50 درصد برسد.

به این ترتیب و با دستیابی به فناوری ساخت این ظروف، ایران پس از کشورهای آمریکا، انگلیس، آلمان و ایتالیا، پنجمین کشور جهان و اولین کشور آسیایی در کسب این موفقیت و ورود به عرصه انقلاب سبز جهانی محسوب می‌شود.

از لحاظ ظاهری چه تفاوت‌ها یا شباهت‌هایی میان این ظروف و ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی وجود دارد؟

شکل و ظاهر این ظروف کاملا مشابه ظروف پلاستیکی است با این تفاوت که زیست‌تخریب‌پذیر نیست.

برای تولید این ظروف از چه فناوری و فناوری‌هایی استفاده کرده‌اید؟

فناوری استفاده از بیومرهای گیاهی (پلیمرهای زیستی گیاهی) برای تولید ظروف یک‌بار مصرف توسط محققان ایرانی بومی‌شده و با عنوان «سنتز و تولید انبوه پلیمرهای گیاهی تهیه شده از نشاسته ذرت» به ثبت رسیده است. ما پس از 3 سال مطالعه و تحقیق به این فناوری دست یافتیم و علاوه بر فرمولاسیون ترکیبات و مواد لازم، ماشین‌آلات و تجهیزات مورد استفاده در این بخش را نیز خود طراحی کرده‌ایم. در نهایت بهمن‌ماه سال گذشته واحد تولید یک‌بار مصرف‌های گیاهی با حضور وزیر بهداشت افتتاح شد.

برای تولید این نوع پلیمر از چه گیاهی استفاده شده است؟

به ‌طور معمول در کشور‌های صاحب فناوری تولید پلیمر‌های گیاهی از نشاسته ذرت، سیب‌زمینی و گندم برای این منظور استفاده می‌شود. نشاسته به‌طور طبیعی یک پلیمر گیاهی ضعیف است که خاصیت هیدروفیلی دارد.

بنابراین اولین مرحله تولید یک پلیمر قوی از بین بردن این خاصیت است و با افزودن اسید‌های چرب گیاهی چون استئاریک اسید و اولئیک اسید باعث می‌‌شود تغییراتی در ترکیب اولیه به وجود ‌آید و با تشکیل گروه استری با زنجیره طویل کربنی، خاصیت آب‌گریزی ایجاد شود.

در کشورهای مختلف جهان که به فناوری تولید پلیمرهای گیاهی دست یافته‌اند چطور؟ از چه گیاهانی برای تولید این محصولات استفاده می‌شود؟

مواد تشکیل‌دهنده پلیمرهای گیاهی در نقاط مختلف دنیا براساس فراوانی مواد گیاهی فرق می‌کند. به طور مثال در اروپا از نشاسته سیب‌زمینی و در آمریکا از نشاسته ذرت و در استرالیا از نشاسته گندم استفاده می‌شود. هرچند نشاسته سیب‌زمینی از لحاظ پلیمری دارای بیشترین خاصیت است، اما ما در ایران از نشاسته ذرت استفاده می‌کنیم چون تولید آن زیاد است.

آیا این محصول تنها در تهیه ظروف یک‌بار مصرف به کار می‌رود؟

در استفاده از این پلاستیک‌ها هیچ محدودیتی وجود ندارد و تمام انواع ظروفی که با پلاستیک‌های معمول ساخته می‌‌شود با پلیمر‌های گیاهی هم قابل تولید است، ضمن این‌که پلیمر‌های گیاهی انعطاف‌پذیری بیشتری دارند، در مایکروفر قابل استفاده‌‌اند، برخلاف پلی‌استایرن که استفاده از آن در دمای بالاتر از 65 درجه مجاز نیست، دمای 90 تا 100 درجه سانتی‌گراد را براحتی تحمل می‌‌کنند.

چه کاربردهای ملموسی برای این نوع پلیمرها وجود دارد؟

ظروف یک‌بار مصرف تنها کاربرد پلیمر‌های گیاهی نیست. امروزه دیگر محدودیتی برای نوع کالا وجود ندارد و با پلیمرهای گیاهی انواع قطعات ساخته می‌‌شود؛ در اروپا آنقدر در این زمینه تنوع ایجاد کردند که حتی قطعه‌ای که برای کاشت توپ گلف در زمین قرار می‌‌دهند، دیگر بیرون نمی‌‌آورند، بلکه خودش در زمین می‌‌پوسد.

مثال دیگر کیسه‌های پلاستیکی بیمارستانی است که دفن آنها آلودگی‌زاست؛ چرا که بیمارستان‌ها مهم‌‌ترین منبع آلودگی کیسه‌های پلاستیکی است که برای انتقال لباس‌های بیماران و پزشکان به بخش لباسشویی بیمارستان استفاده می‌‌شود.

در حال حاضر این نایلون‌ها را با استفاده از پلیمرهای گیاهی تولید می‌کنند و کیسه‌ها را به همراه لباس داخل لباسشویی قرار می‌‌دهند. این کیسه‌ها بعد از مدت 10 تا 20 دقیقه در آب حل می‌شوند.

در کشور ما چطور؟‌ آیا به کاربردهای دیگر این پلیمرها فکر کرده‌اید؟

ما توان تولید بسیاری از وسایل را داریم؛ چون به فناوری تولید این محصولات دست یافته‌ایم و حتی می‌توانیم با محاسبه میزان و زمان لازم برای حلالیت کپسول دارو روکش‌های دارویی گیاهی زیست‌تخریب‌پذیر بسازیم تا  به عنوان مثال دارو در روده کوچک آزاد شود و تاثیر خود را بگذارد.

با توجه به اهمیت یافتن فناوری‌های پاک‌برای استفاده در ساخت وسایلی همچون اسباب‌بازی‌ها، آیا می‌توان از این پلیمرها در تولید چنین محصولاتی بهره برد؟

ما درخصوص اسباب‌بازی‌ها هم تحقیقات زیادی کرده‌ایم. اسباب‌بازی وسیله‌ای است که کودک با آن بسیار سر و کار دارد و حتی خردسالان آن را به دهان هم می‌برند. با استفاده از پلیمرهای گیاهی می‌توان اسباب‌بازی‌هایی بی‌ضرر به جای اسباب‌بازی‌های پلاستیکی ساخته‌شده از مواد نفتی تولید کرد.

آیا از لحاظ اقتصادی استفاده از این ظروف یک‌بار مصرف به صرفه است؟

در حال حاضر در ایران قیمت ظروف یک‌بار مصرف گیاهی تقریبا به اندازه بهای ظروف یک‌بار مصرف پلاستیکی است، ولی در صورتی که جامعه به سمت استفاده از این ظروف گام بردارد، بدون تردید قیمت آن بسیار کاهش خواهد یافت. هرچند این محصولات در کشورهای اروپایی به دلیل مزایایی که دارد، از ظروف پلاستیکی گران‌تر است.

بهاره صفوی