دلمان ‌‌نمی‌سوزد

رشد مصرف؛ سالانه 1.6 درصد

در ایران 6/98 درصد از انرژی اولیه مربوط به عرضه نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی می‌باشد. آمارهای 6 ماهه سال 85 و مقایسه آن با سال هم 84 نشان می‌دهد 99 درصد بنزین موتور در ایران در بخش حمل و نقل مصرف می‌شود و سهم بنزین در کل مصرف انرژی کشور در سال 1381 ، 4.11 درصد و سهم آن در مجموع مصرف فرآورده‌های نفتی 24/4 درصد بوده است.

براساس آمارها ارزش مصرف نهایی انرژی کشور در سال 1371 بالغ بر 4/12 میلیارد دلار بوده، این رقم در سال 1379 به 5/15 میلیارد دلار رسیده است. محاسبات انجام شده نشان می‌دهد که در صورت ادامه همین روند، ارزش مصرف نهایی انرژی در کشورمان در سال 1400 به حدود 2/35 میلیارد دلار خواهد رسید.

در حالی که هزینه یارانه سوخت کشور  خاصه بنزین  در حال رشد است، آمارهای مصرف این فرآورده نشان می‌دهد که در سال 1355 از 10/7 میلیون لیتر مصرف با متوسط رشد سالانه 6/1 درصد (حدود 3 برابر رشد جهانی این فرآورده)، مصرف به 50/5 میلیون لیتر در سال 1381 ارتقا داشته است.

رشد بدون تشابه واردات سوخت

دلایل عمده مصرف بالای این فرآورده در ایران پایین بودن قیمت، فرسودگی خودروها، بالا بودن مصرف خودروها، افزایش تعداد خودرو و فقدان یک الگوی مصرف است. این شرایط موجب شده تا هر سال با سرعت نرخ، مصرف بنزین در کشور افزایش یابد.

براساس آمار منتشر شده از سوی شرکت پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، مقایسه تولید واردات و مصرف بنزین موتور در 6 ماهه نخست سال‌های 83، 84 و 85 حکایت از این دارد که در سال 83 تولید، واردات و مصرف بنزین به ترتیب 4 ، 5.21 و 9.60 میلیون لیتر، در سال 84 نیز این 3 متغیر 41/5، 21/9 و 67/4 و در سال 85 این نسبت 7.43 ، 24/4 و 74/4 میلیون لیتر بوده است.

آمار یادشده نشان می‌دهد که تولید در سال 85 نسبت به سال‌های مورد بررسی 5/3 درصد رشد داشته و واردات نیز 11/4 درصد و مصرف نیز از رشد 10/4 درصدی برخوردار بوده است. رشد 10 درصدی که در سال‌های اخیر ادامه دارد، در هیچ کشوری مشابه ندارد.

وضعیت کشورهای دیگر

هرچند نگاهی به قیمت فرآورده‌های نفتی در کشورهای منطقه به خوبی نشان می‌دهد که مصرف سوخت کشورهای حاشیه خلیج فارس در سال گذشته (همزمان با بحران انرژی) رشد 26 درصدی داشته است، اما قیمت‌های این فرآورده‌ها نیز رشد بالایی را به ثبت رسانده‌اند، ولی در ایران با پرداخت یارانه‌ها بدون توجیهی مناسب، بهره‌برداری نامطلوب از حامل‌های انرژی در کشور، در تمامی زیربخش‌های اقتصاد ملی جریان پیدا کرده است.

در بخش حمل و نقل متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشورمان حدود 11 لیتر در روز می‌باشد که این میزان مصرف در مقایسه با سایر کشورها نشان‌دهنده وضعیت بسیار نامطلوب مصرف سوخت در بخش حمل و نقل است.

این رقم به عنوان نمونه در کشورهای آلمان و ژاپن 5/2، در انگلیس 5/3، در فرانسه 9/1، در کانادا 5/6 و در کشور آمریکا 3/7 لیتر در روز است.

علاوه بر این طبق اندازه‌گیری‌های انجام شده، متوسط مصرف بنزین و گازوئیل در پیمایش 100 کیلومتر در اتومبیل‌های جدید داخلی بیش از 2 برابر اتومبیل‌های مشابه در سایر کشورهاست.

اتلاف 4 برابری انرژی در ساختمان‌ها

همچنین در بخش ساختمان و مسکن ایران براساس آمار و ارقام منتشره، متوسط مصرف انرژی به ازای هر مترمربع در ایران 6/2 برابر متوسط مصرف در کشورهای صنعتی است که در بعضی از شهرهای کشورمان، این رقم به حدود 4 برابر می‌رسد.

در حال حاضر، به دلیل غیراستاندارد و قدیمی بودن تکنولوژی تجهیزات خانگی از قبیل بخاری‌ها و آبگرمکن‌های نفتی و گازی همچنین سیستم‌های گرمایش مرکزی، این تجهیزات به طور متوسط بیش از 50 درصد اتلاف انرژی حرارتی دارند که از طریق سرمایه‌گذاری مناسب در صنایع و مدیریت انرژی، بازدهی این تجهیزات افزایش قابل ملاحظه‌ای خواهد یافت. مطالعات اولیه در بخش‌های خانگی و تجاری نشان می‌دهد که پتانسیل صرفه‌جویی در بخش ساختمان ایران و در سیستم‌های گرمایشی که 70 درصد مصرف انرژی در این بخش را تشکیل می‌دهد نزدیک به 15 تا 40 درصد است.

مصرف 21 درصد انرژی در صنعت

کل بخش صنعت از نظر مقداری حدود 21 درصد و از نظر ارزشی حدود 15 درصد از کل مصرف نهایی انرژی کشور را به خود اختصاص داده است. کل مصرف انرژی بخش صنعت در سال حدودا معادل 7/219 میلیون بشکه معادل نفت خام بوده که ارزش آن نیز بیش از 7/3 میلیارد دلار است.

صنایع کانی غیرفلزی با مصرفی در حدود 36 درصد از مصرف کل فرآورده‌های نفتی و گاز مصرفی صنایع کشور و از میان آنها صنعت آجر ، کاشی ، سرامیک و چینی با اختصاص حدود 15 درصد این مقدار مصرف به خود، از اهمیت خاص در میان سایر صنایع برخوردار است.

همچنین در صنعت آجر حدود 7000 کارخانه فعال موجودند که نزدیک به 50 میلیون تن میزان تولید سالیانه آنها و حدود 4 میلیارد لیتر معادل نفت کوره میزان مصرف انرژی در آنهاست.

تنها در بخش مقایسه کلی میان مصرف انرژی آجرپزی‌های قدیمی (هوفمن) و کوره‌های تونلی جدید، حدود 50 درصد مصرف بیشتر انرژی وجود دارد که این خود بیانگر وضعیت نادرست مصرف انرژی در این صنعت و نیاز به بهینه‌سازی و نوسازی در صنعت آجر است.

انرژی‌های صنعتی

رقم شدت مصرف انرژی در بخش صنعت و معدن ایران نیز، همچون بخش‌های دیگر، وضعیتی مشابه دارد و طی سال‌های 1360 تا 1374، وضعیت کارایی مصرف انرژی در بخش صنعت، به شکل بارزی نامطلوب بوده است، به طوری که در سال 1360 برای ایجاد یک میلیون ریال ارزش افزوده به قیمت‌های ثابت سال 1361، 56 بشکه معادل نفت خام، انرژی مصرف می‌شده، اما در سال 1374 برای ایجاد یک میلیون ریال ارزش افزوده به قیمت‌های ثابت سال 1361، معادل 69 بشکه معادل نفت خام انرژی مصرف شده است.

همین محاسبات نشان می‌دهد که رقم شدت مصرف انرژی در بخش صنعت و معدن ایران در سال 1999 حداقل به میزان 61/0 تن معادل نفت خام به ازای هر 1000 دلار ارزش افزوده در این بخش بوده است. این رقم برای کشورهای ژاپن 14/0، چین 16/0، اندونزی 11/0، مالزی 11/0، مکزیک 13/0 و کانادا 32/0 است.

آخرین آمارها نشان می‌دهد که مصرف انرژی صنایع ایران در مقایسه با جهان در بخش‌های مختلف به این گونه بوده است. صنعت فولاد ایران 7/35 درصد  جهان 21 درصد، صنعت سیمان ایران 7/4 درصد  جهان 5/3 درصد، صنعت قند و شکر ایران 8/29 درصد  جهان 7/19 درصد، صنعت چوب و کاغذ ایران 34/32 درصد  جهان 62/14 درصد و صنعت شیشه 23/26 درصد  جهان 42/13.

مقایسه ایران و جهان

در بخش حمل و نقل هم، متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشور حدود 11 لیتر در روز است که این میزان مصرف در مقایسه با سایر کشورها نشانگر وضعیت نامطلوب مصرف سوخت در بخش حمل و نقل است.

برای نمونه این رقم در کشورهای آلمان و ژاپن 5/2، در انگلیس 5/3، در فرانسه 9/1، در کانادا 5/6 و در ایالات متحده 3/7 لیتر در روز است و متاسفانه در بخش متوسط مصرف بنزین و گازوئیل در پیمایش 100 کیلومتر هم استاندارد مصرفی خودروهای جدید داخلی بیش از 2 برابر خودروهای مشابه در دیگر کشورهاست.

تعداد بالای خودرو و چرخه ناقص اسقاط

طی سال‌های اخیر روند تولید خودرو در ایران افزایش چشمگیری یافته است، به طوری که در سال 1380، 370 هزار دستگاه، سال 1381 حدود 510 هزار دستگاه، سال 1382 حدود 740 هزار دستگاه و سال 1383 حدود 930 هزار دستگاه خودرو تولید شده و در سال 1384 و 1385 تولید بیش از یک میلیون دستگاه خودرو است.

برآوردی که از مجموع کل خودروهای در حال تردد در سطح کشور اعم از وارداتی و تولید داخل وجود دارد، بیش از 6 میلیون دستگاه است. تعداد خودروهای با عمر کمتر از 5 سال بیش از 3 میلیون و 42 هزار دستگاه تخمین زده می‌شود که روزانه بیش از 23 میلیون لیتر بنزین مصرف می‌کنند.

طبق برآوردهای اعلام شده خودروهای بین 25 تا 30 سال 10 میلیون لیتر و بالای 30 سال 2 میلیون و 700 هزار لیتر در روز بنزین مصرف می‌کنند و این در حالی است که طبق استانداردهای جهانی، خودروهای بالای 15 سال عمر جزو خودروهای فرسوده محسوب می‌شوند.

پرمصرف‌ترین کشور جهان

از طرفی متوسط مصرف روزانه بنزین هر خودرو در ایران 75/10 لیتر است که بیشترین میزان مصرف در میان کشورهای جهان است.

همچنین مصرف سرانه انرژی در ایران با 8/4 بشکه معادل نفت خام به ازای هر نفر بیش از 2 برابر مصرف سرانه کشوری مانند مصر با 75/4 میلیون جمعیت و 5 برابر اندونزی با 225 میلیون نفر جمعیت، 2 برابر چین با یک میلیارد و 311 میلیون نفر جمعیت و 4 برابر کشور هند با یک میلیارد و 122 میلیون نفر جمعیت است بنابراین رابطه منطقی و معنی‌داری بین مصرف انرژی در ایران و تولید نیست. در واقع در مقایسه با انرژی مصرفی رشد متناسبی رخ نداده و اقتصاد بخشی از ارزش افزوده خود را از دست داده است.

انتخاب روش‌های پرمصرف حمل و نقل

ارزانی سوخت در ایران تنها برای خودرو‌ها خلاصه نشده و علاوه بر صنایع، مصارف ساختمانی و... در بخش حمل و نقل عمومی نیز این قاعده استفاده نادرست از منابع سوختی جریانی عادی یافته است. نسبت مصرف سوخت در بین وسایل حمل و نقل ریلی و جاده‌ای در هر دو بخش بار و مسافر نشان می‌دهد که وسایل نقلیه جاده‌ای حدود 7 برابر در مقیاس‌های مساوی بیشتر از راه‌آهن سوخت مصرف می‌کنند.

آمارها نشان می‌دهد در هر 100 کیلومتر جابه‌جایی بار توسط کامیون در جاده‌ها 7 برابر یک قطار باری در همان مقیاس سوخت مصرف می‌شود. این امر با شدت کمتری بین اتوبوس و قطار مسافری نیز صادق است. شدت مصرف سوخت وسایل نقلیه شخصی (سواری) نیز به نسبت قطار مسافری زیاد و حدود 4 برابر است. 

براساس برآورد سازمان راهداری و حمل و نقل جاده‌ای کشور، نسبت مصرف سوخت در جاده نسبت به راه‌آهن با توجه به نوع وسیله نقلیه از یک به 6 تا یک به 9 متفاوت است.

مصرف 36 برابری سوخت در جاده‌ها

براساس آمارهای موجود در سال 1374 سوخت مصرفی جاده‌ها بیش از 5 میلیارد لیتر بوده که در ازای آن 83 میلیارد واحد حمل صورت گرفته است. در همین سال میزان سوخت مصرفی راه‌آهن 165 میلیون لیتر به ازای 19 میلیارد واحد حمل بوده است. مقایسه آمارها نشان می‌دهد که حمل و نقل جاده‌ای برای تنها 5/4 برابر حمل افزون‌تر 30‌برابر بیشتر سوخت مصرف کرده است.

در صورتی که این شدت مصرف را در شرایط مساوی (میزان مصرف به ازای هر واحد جابه‌جایی) مقایسه کنیم میزان مصرف جاده 7 برابر راه‌آهن است.  به عبارتی حمل و نقل جاده‌ای برای 5.6 برابر بیشتر حمل به نسبت راه‌آهن 36 برابر حمل و نقل ریلی سوخت مصرف کرده است.

البته این نسبت‌ها مختص ایران نیست و در کشورهای توسعه‌یافته نیز صادق است، اما به دلیل کارایی و بهره‌وری سیستم‌های حمل و نقل در کشورهای توسعه‌یافته فاصله نسبت مصرف جاده و ریل مانند کشور ما عمیق و فاجعه‌آمیز نیست.

این تاسف آماری زمانی بیشتر می‌شود که نگاهی به وضعیت کشورهای دیگر نیز داشته باشیم، هر 10  سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران 2 برابر می‌شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانی یک تا 2 درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر 50 سال یک بار 2 برابر می‌شود.

یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی 4 تا 5 برابر بیشتر سوخت مصرف می‌کند. هم‌اکنون 9 درصد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می‌شود.

حمیدرضا طهماسبی‌پور