مانی چگونه نقاشی را به زبان اندیشه تبدیل کرد؟ روایت انقلابی در تاریخ تصویرگری
مانی را معمولاً به‌عنوان پیامبر آیین مانوی می‌شناسیم؛ اما او در تاریخ هنر نیز نقشی متفاوت ایفا کرد. در جهان‌بینی مانوی، نقاشی صرفاً وسیله‌ای برای تزیین متون نبود، بلکه زبانی برای انتقال مفاهیم پیچیده دینی و کیهان‌شناختی به شمار می‌رفت؛ سنتی که از کتاب افسانه‌ای «ارژنگ» تا نگاره‌های کشف‌شده در تورفان امتداد یافت.
به‌گزارش جام جم آنلاین به نقل از ایبنا، علی نیکویی، پژوهشگر ایران باستان، در یادداشتی با بررسی جایگاه تصویر در آیین مانوی، به نقش مانی در پیوند میان اندیشه دینی و هنر تصویرگری پرداخته است. به باور او، نقاشی در سنت مانوی نه فعالیتی صرفاً زیبایی‌شناختی، بلکه یکی از ابزارهای اصلی آموزش، تبلیغ و انتقال آموزه‌های دینی بود.
چرا مانی برای انتقال آموزه‌هایش به تصویر نیاز داشت؟
جهان‌بینی مانوی بر تقابل بنیادین دو قلمرو نور و تاریکی استوار است؛ دو اصلی که در این آیین ازلی و متمایز از یکدیگرند و آمیختگی آن‌ها وضعیت کنونی جهان را شکل داده است. در این نظام اعتقادی، انسان حامل بخشی از گوهر نور است که باید از اسارت ماده و تاریکی رهایی یابد.
روایت مانوی از آفرینش، جایگاه انسان و سرانجام کیهانی او، مجموعه‌ای پیچیده از موجودات مینوی، نیروهای آسمانی و رویدادهای اساطیری را در بر می‌گیرد. انتقال چنین مفاهیمی به مخاطبانی با زبان‌ها و پیشینه‌های فرهنگی متفاوت، به ابزارهایی فراتر از گفتار و نوشتار نیاز داشت.
تصویر می‌توانست این مفاهیم انتزاعی را به صورت‌هایی دیدنی و قابل‌فهم تبدیل کند. از همین رو، نگاره‌ها در کنار متن و روایت شفاهی، به یکی از ابزارهای آموزش و گسترش آیین مانوی تبدیل شدند.
ارژنگ؛ کتاب مصوری که نماد هنر مانی شد
در میان آثار منسوب به مانی، «ارژنگ» بیش از هر اثر دیگری با شهرت او به‌عنوان پیامبر و نقاش پیوند خورده است. این کتاب مصور، آموزه‌های بنیادین آیین مانوی را از طریق مجموعه‌ای از نگاره‌ها بازنمایی می‌کرد و در سنت‌های بعدی به نمادی از توانایی مانی در تصویرگری مفاهیم دینی تبدیل شد.
اهمیت ارژنگ تنها به شخصیت مانی محدود نماند؛ این اثر الگویی برای شکل‌گیری سنتی گسترده از کتاب‌آرایی و تصویرگری در میان پیروان او شد؛ سنتی که از بین‌النهرین ساسانی تا آسیای مرکزی و چین گسترش یافت.
با این حال، اصل کتاب ارژنگ تاکنون به دست نیامده و نمونه‌ای قطعی از نگاره‌های آن در اختیار پژوهشگران نیست. گزارش ابوالْمَعالی در سده پنجم هجری از وجود نسخه‌ای از این اثر در گنجینه غزنین، از مهم‌ترین شواهد درباره تداوم شهرت آن در جهان اسلامی است. بازتاب نام مانی و ارژنگ در آثاری چون شاهنامه فردوسی و ویس و رامین نیز بیش از آنکه اطلاعات مستندی درباره ساختار کتاب به دست دهد، از جایگاه افسانه‌ای مانی به‌عنوان نقاشی چیره‌دست در حافظه فرهنگی ایرانیان حکایت دارد.
تصویر در آیین مانوی چگونه به زبان دین تبدیل شد؟
در هنر مانوی، تصویر وظیفه‌ای فراتر از بازنمایی شخصیت‌ها و رویدادهای اساطیری داشت. نگاره‌ها می‌توانستند بخش‌هایی از داستان آفرینش، نبرد نیروهای نور و تاریکی و رهایی گوهر نور از بند ماده را به نمایش بگذارند.
رنگ نیز در این نظام تصویری اهمیت داشت؛ تقابل روشنایی و تاریکی که اساس جهان‌بینی مانوی بود، ظرفیت فراوانی برای بیان بصری فراهم می‌کرد. رنگ‌های روشن می‌توانستند با قلمرو نور و جهان مینوی پیوند یابند و رنگ‌های تیره، فضای تاریکی و جهان مادی را تداعی کنند؛ هرچند نمی‌توان برای همه آثار و رنگ‌ها معنایی ثابت و یکسان در نظر گرفت.
این زبان تصویری مخاطبان را به گروهی خاص از باسوادان یا نخبگان دینی محدود نمی‌کرد. تصویر در کنار توضیح شفاهی مبلغان، امکان آشنایی گروه‌های مختلف اجتماعی با آموزه‌های مانوی را فراهم می‌ساخت و به شکل‌گیری هویت مشترک پیروان این آیین کمک می‌کرد.
تورفان؛ گنجینه‌ای از نقاشی‌ها و نسخه‌های مصور مانوی
اگرچه نمونه قطعی از آثار تصویری منسوب به مانی در سده سوم میلادی در دست نیست، کشفیات باستان‌شناختی آسیای میانه امکان شناخت عینی‌تری از سنت تصویرگری مانوی را فراهم کرده‌اند. در این میان، واحه تورفان در ترکستان شرقی، در محدوده سین‌کیانگ امروزی چین، جایگاهی ویژه دارد.
چهار هیئت باستان‌شناسی آلمانی که بین سال‌های ۱۹۰۲ تا ۱۹۱۴ به این منطقه سفر کردند، مجموعه بزرگی از دست‌نوشته‌ها، نقاشی‌ها و آثار هنری را گردآوری کردند. متون مانوی کشف‌شده در تورفان به زبان‌هایی چون فارسی میانه، پارتی، سغدی و اویغوری کهن نوشته شده‌اند؛ تنوعی که از گسترش این آیین در میان جوامع و فرهنگ‌های گوناگون آسیای میانه حکایت دارد.
برخی نسخه‌های کشف‌شده ترکیبی از متن و نگاره‌اند و نشان می‌دهند که تصویرگری بخشی از ساختار انتقال آموزه‌های دینی بوده است. رنگ‌های درخشان، زمینه‌های آبی، طلاکاری، طراحی دقیق پیکره‌ها و توجه به جزئیات پوشاک و اشیای آیینی از ویژگی‌های قابل‌توجه این آثار است.
نگاره آیین «بِما» چه روایتی از مانویت دارد؟
یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های هنر مانوی تورفان، نگاره آیین «بِما» است که در قطعه‌ای از یک نسخه خطی با شناسه MIK III 4979 محفوظ مانده است.
بِما مهم‌ترین مراسم سالانه مانویان بود که به یاد درگذشت مانی و عروج معنوی او برگزار می‌شد. این تصویر، مراسمی آیینی را با حضور روحانیان مانوی، پوشاک سفید، جایگاه ویژه پیشوای دینی و سکوی مرکزی نمایش می‌دهد.
نمونه دیگر، قطعه‌ای با شناسه MIK III 8259 است که صحنه‌ای از موعظه را در خود جای داده و به مجموعه‌ای از متون دینی به زبان‌های فارسی میانه و پارتی تعلق دارد. این آثار اکنون در مجموعه‌های موزه‌های دولتی برلین و موزه هنرهای آسیایی نگهداری می‌شوند. نمونه‌هایی از هنر مانوی همچنین در مجموعه‌های سن‌پترزبورگ، لندن و کیوتو وجود دارد.
هنر مانوی چگونه میان ایران، آسیای میانه و چین پیوند برقرار کرد؟
نقاشی‌های مانوی تورفان از یک سو ریشه‌ها و ویژگی‌های هنر غرب آسیا را در خود دارند و از سوی دیگر از محیط فرهنگی آسیای میانه تأثیر پذیرفته‌اند. با گسترش آیین مانی به شرق، هنرمندان مانوی در کنار حفظ برخی ویژگی‌های مشترک، از شیوه‌های بازنمایی، پوشاک، آرایش پیکره‌ها و عناصر تزیینی رایج در محیط‌های سغدی و اویغوری نیز بهره گرفتند.
در چین نیز آثار مانوی در کنار سنت‌های بودایی و دیگر جریان‌های دینی و هنری حضور یافتند و شکل‌های تازه‌ای پیدا کردند. البته شباهت در ترکیب‌بندی، رنگ‌آمیزی یا ترسیم پیکره‌ها به‌تنهایی برای اثبات انتقال مستقیم یک الگوی هنری کافی نیست و بررسی چنین ارتباطی به شواهد تاریخی و فنی نیاز دارد.
از این منظر، اهمیت هنر مانوی را باید در نقش میانجی‌گرانه آن و مشارکتش در شکل‌گیری فضای مشترک هنری در پهنه جاده ابریشم جست‌وجو کرد؛ میراثی که پیوندهای فرهنگی و هنری میان ایران، آسیای میانه و چین را آشکار می‌سازد.
میراث مانی؛ اندیشه‌ای که از مرز زبان عبور کرد
به نوشته علی نیکویی، مانی را نمی‌توان تنها در جایگاه پیامبری با آموزه‌های دینی و فلسفی به یاد آورد. او در تاریخ فرهنگ و هنر نیز شخصیتی متمایز است که تصویر را به یکی از ابزارهای بیان اندیشه تبدیل کرد.
از ارژنگ تا نسخه‌های مصور کشف‌شده در تورفان، سنت تصویرگری مانوی نشان می‌دهد که اندیشه دینی می‌توانست در کنار واژه‌ها، در قالب تصویر نیز جان بگیرد و از مرز زبان‌ها و سرزمین‌ها عبور کند. این آثار امروز نه‌تنها برای شناخت تاریخ مانویت، بلکه برای بازخوانی مناسبات فرهنگی و هنری ملت‌های حوزه جاده ابریشم اهمیت دارند.
گفت و گو
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
سرشماری بدون مراجعه عمومی
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
رضا فیاضی: هنوز برای کودکان فیلمنامه دارم
