رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در گفت‌و‌گوی تفصیلی با جام‌جم آنلاین:
به گزارش جام‌جم آنلاین، سیلاب از جمله مخاطرات طبیعی است که پیامد‌های آن تنها به زمان وقوع بارش محدود نمی‌شود. تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و دستکاری مسیر‌های طبیعی جریان آب، از عواملی هستند که می‌توانند شدت خسارات ناشی از بارندگی‌های شدید را افزایش دهند. در چنین شرایطی، مدیریت حوضه‌های آبخیز و حفاظت از منابع خاک، نقش مهمی در کاهش آسیب‌پذیری مناطق مختلف دارد.
آبخیزداری با مجموعه‌ای از اقدامات سازه‌ای و غیرسازه‌ای، از جمله اصلاح پوشش گیاهی، کنترل فرسایش، مدیریت روان‌آب‌ها و تقویت نفوذ آب در خاک، به دنبال کاهش آثار مخرب جریان‌های سطحی است. با این حال، اثربخشی این اقدامات به هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، رعایت ضوابط ساخت‌وساز، حفاظت از عرصه‌های طبیعی و تأمین منابع مالی وابسته است. از همین رو، مقابله با سیلاب و فرسایش خاک را نمی‌توان صرفاً به اجرای چند پروژه عمرانی محدود کرد؛ بلکه این موضوع به برنامه‌ریزی مستمر و مدیریت یکپارچه منابع آب و خاک نیاز دارد. در این رابطه با دکتر حمید نوری، مدیرکل دفتر آبخیزداری و حفاظت خاک سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور گفت‌و‌گو کرده‌ایم.
با توجه به هشدار‌های مربوط به بارش‌های شدید و احتمال وقوع سیلاب، طرح‌های آبخیزداری در کشور تا چه اندازه برای کنترل روان‌آب‌ها و کاهش خسارات سیل آماده‌اند؟ چه تعداد از حوضه‌های آبخیز کشور تحت پوشش این طرح‌ها قرار گرفته‌اند؟
با توجه به افزایش شاخص پیوند از دور النینو به‌عنوان فاز مثبت شاخص انسو و همسویی نسبی برخی دیگر از شاخص‌های پیوند از دور در جهان، پیش‌بینی می‌شود در پاییز و احتمالاً بهار پیش‌رو، در برخی مناطق کشور بارش‌هایی بیش از میانگین بلندمدت داشته باشیم.
طرح‌های آبخیزداری یکی از زیرساخت‌های اساسی کشور برای کاهش خطر سیلاب هستند، اما باید واقع‌بینانه بپذیریم که پوشش فعلی این طرح‌ها برای مدیریت همه عرصه‌های سیل‌خیز کشور کافی نیست. تا سال ۱۴۰۵، از حدود ۱۲۵ میلیون هکتار عرصه مستعد اجرای عملیات آبخیزداری، حدود ۴۶ میلیون هکتار مطالعه شده و در نزدیک به ۳۲ میلیون هکتار عملیات آبخیزداری انجام شده است. همچنین حدود ۲۰ میلیون هکتار از عرصه‌های مطالعه‌شده در حال اجرای اقدامات، آماده اجرا یا نیازمند تأمین اعتبار هستند.
این آمار نشان می‌دهد با وجود اقدامات انجام‌شده، فاصله قابل‌توجهی میان نیاز کشور و سطح اجرای عملیات وجود دارد.
برای مواجهه با بارش‌های شدید، سه دسته اقدام باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود. در مرحله نخست، اقدامات فوری اهمیت دارد. بازدید و ارزیابی بند‌ها و سازه‌های آبخیزداری، آبراهه‌ها و نقاط مستعد انسداد، تخریب، لغزش، گالی و سیلاب، به‌ویژه در حوزه‌های بحرانی، بالادست شهر‌ها و روستاها، تأسیسات مهم و مناطق پرخطر ضروری است.
در اقدامات میان‌مدت، باید تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام در حوضه‌های دارای اولویت سیل‌خیزی و حفاظت از سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های حیاتی در دستور کار قرار گیرد. همچنین اجرای طرح‌های پخش سیلاب، آبخیزداری و آبخوانداری در بالادست قنات‌ها و اقدامات حفاظت خاک با توجه به شاخص سلامت حوزه‌های آبخیز اهمیت دارد.
در بلندمدت نیز باید مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز با نگاه زیست‌مهندسی و رویکرد اکوهیدرولوژی، به‌ویژه در دامنه‌ها و بخش‌های بالادست و پایین‌دست حوضه‌ها، توسعه پیدا کند. این رویکرد باید تلفیقی از عملیات سازه‌ای، تقویت پوشش گیاهی، حفاظت خاک، مدیریت کاربری اراضی و مشارکت جوامع محلی و خیرین در قالب مسئولیت‌های اجتماعی باشد.
باید تأکید کرد آبخیزداری جایگزین سامانه هشدار سریع، مدیریت بحران یا رعایت حریم رودخانه‌ها نیست، بلکه یکی از اجزای اصلی مدیریت خطر سیلاب و مدیریت پیچیده نقاط کلیدی اکوسیستم‌هاست.
یکی از اهداف آبخیزداری، تقویت نفوذ آب به خاک و تغذیه سفره‌های زیرزمینی است. اجرای این طرح‌ها تاکنون چه تأثیر قابل‌اندازه‌گیری بر کاهش فرسایش خاک، کنترل سیلاب و بهبود وضعیت منابع آب داشته است؟
یکی از راهکار‌های سودمند در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به دلیل میزان بالای تبخیر، تغذیه آبخوان‌ها و مدیریت منابع آب زیرزمینی است. در حال حاضر بیش از ۴۵۰ پروژه آبخوانداری در سطح کشور وجود دارد که ظرفیت استحصال ۷.۳ میلیارد مترمکعب آب بارش سالانه را دارند.
همچنین حدود ۱۰.۸ میلیون هکتار از اراضی کشور مستعد اجرای پروژه‌های آبخوانداری هستند که اجرای آنها به ۲۷ همت اعتبار نیاز دارد. در صورت اجرای این طرح‌ها، امکان استحصال ۱۸ میلیارد مترمکعب آب در سال فراهم خواهد شد.
آبخیزداری زمانی اثربخش است که نتایج آن در مقیاس حوضه آبخیز و طی چند سال پایش شود. انتظار داریم این طرح‌ها موجب کاهش رواناب و انتقال رسوب، افزایش فرصت نفوذ آب به خاک، افزایش رطوبت خاک، ماده آلی و کربن خاک، تقویت پوشش گیاهی و در مناطق مناسب، بهبود تغذیه آبخوان‌ها شوند. البته میزان این آثار به شرایط زمین‌شناسی، شیب، نوع خاک، شدت بارش، پوشش گیاهی و نحوه طراحی و نگهداری سازه‌ها بستگی دارد.
برای اندازه‌گیری واقعی اثربخشی این اقدامات، باید شاخص‌های مشخصی در حوضه‌های نمونه پایش شود.
نکته مهم این است که کاهش رواناب سطحی، با وجود اهمیت آن، لزوماً به معنای مدیریت کامل رواناب نیست و همواره نیز باعث افزایش تغذیه آب زیرزمینی نمی‌شود. اثرات تغییر اقلیم و خشکسالی، فرایند‌های هیدرولوژیک و اکولوژیک را دچار تغییرات زیادی کرده است. بنابراین، میزان تغذیه آبخوان باید به‌طور مستقل اندازه‌گیری شود.
تحقق هدف ماده ۳۸ برنامه هفتم توسعه برای استحصال ۱۵ درصد آب بارش سالانه، مستلزم عزم و اراده ملی، تأمین اعتبار کافی و به‌موقع، تعیین خط پایه، پایش مستمر و گزارش‌دهی شفاف است. بخشی از این اقدامات از طریق داده‌های زمینی اندازه‌گیری‌شده در ایستگاه‌های معرف و زوجی کشور و بخش دیگری با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور و داده‌های نیابتی انجام می‌شود.
فرسایش خاک در ایران از چالش‌های جدی محیط‌زیستی است و پیامد‌های اقتصادی نیز دارد. مهم‌ترین کانون‌های فرسایش خاک کشور کدام مناطق هستند و برای مهار این روند چه برنامه عملیاتی و زمان‌بندی‌شده‌ای در دستور کار دارید؟
فرسایش خاک در ایران یک مسئله ملی است، اما شدت و نوع آن در همه مناطق یکسان نیست. متوسط فرسایش خاک در ایران ۱۵.۴ تن در هکتار در سال برآورد شده است. از نظر برنامه‌ریزی باید میان فرسایش آبی در مناطق کوهستانی و شیب‌دار، فرسایش بادی در مناطق خشک و بیابانی و تخریب خاک در اراضی کشاورزی و مراتع تمایز قائل شویم. بر اساس نقشه مخاطرات محیطی تهیه‌شده در سازمان منابع طبیعی و نقشه فرسایش کشور، همه اقلیم‌ها و رویشگاه‌ها مستعد فرسایش آبی یا بادی هستند.
مهم‌ترین پهنه‌های نیازمند اولویت‌بندی عبارت‌اند از: نخست، زاگرس و ارتفاعات غرب و جنوب‌غرب کشور؛ به‌ویژه حوضه‌هایی که با تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، چرای نامتوازن در شرایط تغییر اقلیم، فرسایش شیاری، زمین‌لغزش، فرسایش خندقی و انتقال رسوب مواجه هستند.
دوم، دامنه‌های البرز و حوضه‌های بالادست سکونتگاه‌ها که با توسعه معادن و جاده‌ها تحت فشار قرار دارند. در این مناطق، کنترل رواناب‌های تند، فرسایش دامنه‌های شیب‌دار و اراضی دیم و کاهش خطر سیلاب اهمیت دارد.
سوم، مناطق خشک و نیمه‌خشک شرق، جنوب‌شرق و بخش‌هایی از مرکز کشور که کنترل فرسایش بادی، تثبیت خاک و مقابله با کانون‌های گردوغبار در آنها اولویت دارد.
چهارم، اراضی حساس کشاورزی، حوضه‌های بالادست سدها، مناطق دارای اراضی آسیب‌پذیر، مراتع درجه سه و همچنین اطراف معادن و جاده‌ها؛ به‌ویژه در شرایط تغییر اقلیم که باید برای کاهش اتلاف خاک حاصلخیز، رسوب‌گذاری و تخریب منابع آب و خاک مورد توجه قرار گیرند.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، متوسط فرسایش خاک کشور در برخی برآورد‌ها حدود ۱۵.۴ تن در هکتار در سال اعلام شده است؛ با این حال، این رقم میانگین ملی است و برای تعیین اولویت‌های اجرایی باید از نقشه‌های به‌روز فرسایش و اطلاعات تفصیلی هر حوضه استفاده کرد.
بر اساس ماده ۳۲ برنامه هفتم توسعه، کاهش ۲۰ درصدی فرسایش خاک و کاهش ۲۰ درصدی کانون‌های گردوغبار در کشور هدف‌گذاری شده است. در حال حاضر اولویت اقدامات بر اساس نقشه‌های خطر سیل، نقشه پتانسیل مخاطرات محیطی، نقشه سلامت حوزه‌های آبخیز و گزارش‌های میدانی تعیین می‌شود.
با این حال، دستیابی به این اهداف با توجه به نقش و جایگاه سایر نهاد‌ها و دستگاه‌های اجرایی در ایجاد فرسایش و رسوب و همچنین مسئولیت آنها در مدیریت این مسائل، در قالب مدیریت جامع حوزه آبخیز و با توجه به اعتبارات اندک معاونت آبخیزداری، امور مراتع و بیابان، بسیار دشوار است.
با وجود اجرای پروژه‌های آبخیزداری در سال‌های گذشته، همچنان در برخی مناطق شاهد وقوع سیلاب و خسارت به زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌ها هستیم. آیا ارزیابی جامعی از میزان اثربخشی پروژه‌های اجراشده وجود دارد و نتایج آن چگونه در اصلاح طرح‌های جدید به کار گرفته می‌شود؟
در این زمینه نباید همه مناطق را با یک نسخه واحد مدیریت کرد. در برخی حوضه‌ها، احیای پوشش گیاهی و اصلاح بهره‌برداری از مرتع اثربخش‌تر است و در برخی دیگر، ترکیبی از اقدامات سازه‌ای، حفاظت خاک و مدیریت رواناب ضرورت دارد.
وقوع سیلاب پس از اجرای طرح آبخیزداری، به‌تنهایی به معنای شکست آن نیست؛ همان‌طور که احداث یک بند یا سازه نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده موفقیت طرح محسوب نمی‌شود. برای قضاوت علمی باید شدت و دوره بازگشت بارش‌ها، شرایط رطوبتی و ماده آلی حوضه، اقدامات توسعه‌ای و ساخت‌وسازها، به‌ویژه معادن، سکونتگاه‌ها و جاده‌سازی‌ها، وضعیت نگهداری سازه‌ها و میزان خسارت در شرایط مشابه بررسی شود. همچنین تأثیر سایر اقدامات و مداخلات و پروژه‌های اجراشده از سوی دستگاه‌های اجرایی و وزارتخانه‌های دیگر باید مورد توجه قرار گیرد.
در اینجاست که مدیریت جامع همه مؤلفه‌های اقتصادی، اجتماعی، اکولوژیک و هیدرولوژیک اهمیت پیدا می‌کند. باید همه ابعاد را در نظر گرفت، نه فقط برخی از مؤلفه‌ها را.
ممکن است یک طرح در کاهش فرسایش و رسوب مؤثر باشد، اما در برابر سیلابی با بزرگی فراتر از ظرفیت طراحی، به‌ویژه در شرایط تغییر اقلیم، نتواند از تمام خسارات جلوگیری کند. همچنین تغییر کاربری اراضی، ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها و انسداد مسیر‌های طبیعی جریان آب می‌تواند آثار مثبت اقدامات آبخیزداری را کاهش دهد.
از این رو، ارزیابی جامع طرح‌های اجراشده باید در سه سطح فنی، اقتصادی و اجتماعی و مدیریتی انجام شود.
برای پروژه‌های جدید نیز لازم است مطالعات بالادست و پایین‌دست به‌صورت یکپارچه انجام شود، سناریو‌های بارش شدید و تغییر اقلیم در طراحی لحاظ شود و اعتبار نگهداری و پایش پس از اجرا از ابتدا پیش‌بینی شود.
ایجاد نظام ملی پایش عملکرد طرح‌های آبخیزداری با استفاده از داده‌های ایستگاهی، سنجش از دور، مدل‌سازی هیدرولوژیک و بازدید‌های میدانی نیز اهمیت زیادی دارد و در حال برنامه‌ریزی است. در این چارچوب، لازم است تخصیص اعتبارات سال‌های بعد بر اساس عملکرد واقعی طرح‌ها و پیامد‌ها و تأثیرات هیدرواکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی آنها انجام شود؛ به‌گونه‌ای که اقداماتی در اولویت قرار گیرند که به بهبود سلامت حوزه‌های آبخیز منجر می‌شوند.
مهم‌ترین مانع توسعه طرح‌های آبخیزداری و حفاظت خاک، کمبود اعتبارات است یا مشکلات دیگری مانند پراکندگی مسئولیت‌ها و ضعف مطالعات اجرایی نیز وجود دارد؟ اعتبار موردنیاز برای تکمیل طرح‌های اولویت‌دار کشور چقدر است و چه میزان از آن تاکنون تأمین شده است؟
کمبود اعتبارات یکی از مهم‌ترین موانع توسعه آبخیزداری و آبخوانداری کشور و همچنین توجه ناکافی به مقابله با تخریب سرزمین و احیای اکوسیستم‌ها در اولویت‌های برنامه‌ای است؛ اما این موضوع تنها مانع توسعه این برنامه‌ها نیست. تأمین مالی پایدار زمانی نتیجه‌بخش خواهد بود که با اولویت‌بندی علمی، مطالعات اجرایی باکیفیت، هماهنگی میان دستگاه‌ها و نظارت بر عملکرد همراه شود.
از مهم‌ترین چالش‌ها می‌توان به محدودیت و گاه ناپایداری تخصیص اعتبارات به دلیل شرایط و اولویت‌های مختلف و در نتیجه طولانی شدن زمان تکمیل پروژه‌ها، پراکندگی مسئولیت‌ها در مدیریت آب، خاک، منابع طبیعی، راه‌ها و سکونتگاه‌ها و همچنین فاصله میان مطالعات انجام‌شده و تأمین منابع لازم برای اجرای آنها و کمبود منابع کافی برای نگهداری و پایش سازه‌های موجود اشاره کرد.
البته ضرورت تقویت مشارکت مردم، بهره‌برداران، بخش خصوصی و جوامع محلی و فراهم کردن راهکار‌های ساده‌تر، ملموس‌تر و شفاف‌تر برای مشارکت ذی‌نفعان واقعی در جوامع محلی نیز از جمله این محدودیت‌هاست. بدون تردید، وضعیت اعتبارات و نیاز مالی کشور در این حوزه بسیار مهم است.
برای اجرای برنامه آبخیزداری و آبخوانداری در برنامه هفتم توسعه، به ۲۰۳ همت اعتبار نیاز داریم. در سال ۱۴۰۵ نیز اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای و محرومیت‌زدایی به بیش از ۴ همت رسیده است.
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند
