گزارش اختصاصی «جام‌جم» از دستیابی محققان ایرانی به دانش فنی و توان ساخت قطعات موتور هواپیما
جام جم آنلاین: با توجه به صحبت های اخیر رهبری و تاکید بر مرزشکنی علمی، دانشگاه‌های کشور با چه چالش‌هایی برای حفظ ظرفیت‌های علمی و حرکت در مسیر پیشرفت مواجه هستند؟
در حال حاضر دانشگاه‌های کشور با مشکلات مالی جدی مواجه‌اند و تأمین منابع پژوهشی برای آنها دشوار شده است. برای مثال، بودجه مستقیم پژوهشی دانشگاه صنعتی شریف حدود ۵۰ میلیارد تومان است که در مقایسه با نیازهای دانشگاه بسیار ناچیز است. اگرچه بخشی از منابع از طریق قراردادهای صنعتی تأمین می‌شود، اما این امکان برای همه رشته‌ها وجود ندارد و حوزه‌هایی مانند شیمی، فیزیک و ریاضی که بر پژوهش‌های بنیادی متمرکزند، با محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند چراکه کمبود منابع برای تأمین مواد آزمایشگاهی و به‌روزرسانی تجهیزات، فعالیت این دانشکده‌ها را با مشکل مواجه کرده است. از سوی دیگر اکنون بخش عمده بودجه دانشگاه‌ها صرف پرداخت حقوق و هزینه‌های جاری می‌شود بطوریکه امسال 102 درصد بودجه دانشگاه صنعتی شریف صرف فعالیت های جاری دانشگاه و حقوق کارکنان شده است. با این شرایط منابع چندانی برای توسعه زیرساخت‌ها و تحقیق و توسعه باقی نمی‌ماند. علاوه بر آن، آسیب صنایع پایه در جریان جنگ نیز باعث کاهش قراردادهای صنعتی دانشگاه شده و فشار مالی بر فعالیت‌های پژوهشی را افزایش داده است.
وضعیت فعلی بازسازی و احیای زیرساخت‌های دانشگاه صنعتی شریف چگونه است و چه اقداماتی برای جبران خسارت‌های واردشده انجام شده است؟
بر اساس مصوبه هیئت وزیران، دو بانک موظف به تأمین اعتبار خرید تجهیزات آسیب‌دیده دانشگاه صنعتی شریف از محل اعتبارات مالیاتی شده‌اند. تفاهم‌نامه‌های لازم امضا و تجهیزات موردنیاز نیز شناسایی و اعلام شده‌اند. با این حال، آغاز فرایند خرید منوط به واریز منابع از سوی بانک‌ها به صندوق نوآوری و شکوفایی است که با گذشت حدود یک ماه، هنوز انجام نشده و موجب نگرانی دانشگاه شده است.
با توجه به کاهش قدرت خرید اعتبار تخصیص‌یافته، آیا برنامه‌ای برای بازنگری و افزایش این اعتبار متناسب با میزان واقعی خسارت و افزایش قیمت تجهیزات وجود دارد؟
مسئله اینجاست که ارزش واقعی این ۵ همت، با توجه به افزایش نرخ ارز و قیمت تجهیزات سخت‌افزاری در بازارهای جهانی، به‌شدت کاهش پیدا کرده است. میزان خسارت واردشده به دانشگاه حدود ۸ همت برآورد شده، اما رقمی که برای جبران آن به ما اعلام کرده‌اند، ۵ همت است. با توجه به تورم داخلی و افزایش قیمت تجهیزات در بازارهای جهانی، به‌ویژه تجهیزات پردازشی و پردازنده‌های گرافیکی، قدرت خرید این اعتبار کاهش یافته است. در نتیجه، اعتباری که قرار بود با آن تجهیزات موردنیاز دانشگاه را تأمین کنیم، اکنون عملاً ارزشی در حدود ۲.۵ تا ۳ همت دارد. به بیان دیگر، با منابعی که در ابتدا برای بازسازی در نظر گرفته شده بود، اکنون حتی نمی‌توانیم بخش قابل توجهی از تجهیزات موردنیازمان را تهیه کنیم. اگر این روند ادامه پیدا کند، ارزش اعتبارات بازسازی روزبه‌روز کمتر می‌شود و در نهایت ممکن است نتوانیم حتی بخش محدودی از زیرساخت‌های ازدست‌رفته را احیا کنیم.
وضعیت بازسازی ساختمان‌های آسیب دیده به کجا رسید؟
در بخش ساخت‌وساز، وضعیت بهتر است و مکان بازسازی و منابع مالی اولیه مشخص شده‌اند. دانشگاه همچنین در نظر دارد با مشارکت شرکت‌های فناوری، به‌جای بازسازی یک ساختمان یک یا دوطبقه، مجموعه‌ای هشت‌طبقه احداث کند تا علاوه بر بخش‌های دانشگاهی، شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی نیز در آن مستقر شوند. تاکنون دو شرکت برای مشارکت مالیاتی در ساخت این مجموعه و بهره‌برداری ۱۵ساله از آن اعلام آمادگی کرده‌اند.
آسیب به زیرساخت‌های پردازشی و هوش مصنوعی دانشگاه چه تأثیری بر روند فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه گذاشته است؟
پیش از جنگ، زیرساخت پردازشی شریف به حدود ۲۰ دانشگاه دیگر نیز خدمات ارائه می‌کرد، اما با حملات رژیم صهیونی و آمریکایی به دانشگاه، اکنون بخشی از خدمات موردنیاز را از خارج دانشگاه تأمین می‌کنیم. زیرساخت هوش مصنوعی دانشگاه عملاً به‌طور کامل از بین رفته و تاکنون نتوانسته‌ایم آن را احیا کنیم. فعالیت‌های تحقیق و توسعه و بسیاری از کارهای دانشجویی تقریباً به‌طور کامل مختل شده است. در شرایط فعلی، عمدتاً خدمات جاری دانشگاه، مانند برگزاری کلاس‌های مجازی و تأمین اینترنت موردنیاز داخل دانشگاه، برقرار است؛ اما خدمات پردازشی، تحقیق و توسعه و فعالیت‌هایی که پیش‌تر در این حوزه انجام می‌دادیم، تقریباً متوقف شده است.
تاخیر در جبران این آسیب ها چه پیامدهایی برای توان علمی، فناورانه و راهبردی کشور به همراه دارد؟
بخش مهمی از تاب‌آوری کشور در برابر تحریم‌ها و بحران‌ها، به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی وابسته است؛ ازاین‌رو، هدف قرار دادن این مراکز به معنای تضعیف توانمندی‌های راهبردی کشور است. با این حال، همه مسئولان و دانشگاه‌ها به اهمیت این نقش توجه ندارند. در حال حاضر، حدود ۲۰ دانشگاه ظرفیت اثرگذاری جدی در حوزه فناوری و حل مسائل کشور را دارند که از میان آنها، حدود ۱۰ دانشگاه سهم عمده‌ای در تولید علم ایفا می‌کنند.
با توجه به محدودیت منابع مالی و زیرساختی، وضعیت رقابت‌پذیری دانشگاه‌های ایران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دانشگاه‌های کشور تلاش می‌کنند با وجود محدودیت‌های مالی، جایگاه علمی خود را حفظ کنند؛ اما رقابت جهانی در این حوزه نیازمند سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های پژوهشی و جذب استادان توانمند است. برای مثال، کل بودجه آموزش عالی ایران حدود ۷۵۰ میلیون دلار است، در حالی که بودجه یک دانشگاه در عربستان به حدود ۶۵۰ میلیون دلار می‌رسد. اگرچه دانشگاه‌های ایران با تلاش پژوهشگران دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند، اما فرسودگی تجهیزات، کمبود منابع پژوهشی و اختصاص بخش عمده بودجه به هزینه‌های جاری، ادامه این روند را دشوار کرده است. به اعتقاد من، اگر برای رفع این مشکلات اقدام نشود، ممکن است در رتبه‌بندی‌های سال ۲۰۲۷ جایگاه برخی دانشگاه‌های ایران بین ۵۰ تا ۱۰۰ پله افت کند.
برای جلوگیری از تضعیف جایگاه علمی دانشگاه‌های کشور، چه اصلاحاتی در ساختار آموزش عالی و نحوه تخصیص منابع ضروری است؟
به اعتقاد من، نخستین گام، اصلاح ساختار آموزش عالی و مأموریت‌گرا کردن دانشگاه‌هاست؛ چراکه همه دانشگاه‌ها نباید مأموریت یکسانی داشته باشند. برخی باید بر آموزش باکیفیت و تربیت نیروی متخصص تمرکز کنند و برخی دیگر مسئولیت پژوهش، فناوری و حل مسائل کشور را بر عهده بگیرند. در این مسیر، آمایش آموزش عالی نیز ضروری است. تعداد دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در کشور زیاد است و ظرفیت برخی از آنها با نیاز واقعی جامعه تناسب ندارد. حتی در بعضی دانشگاه‌های بزرگ نیز با کاهش تقاضا برای برخی رشته‌ها مواجهیم؛ بنابراین باید درباره ادامه فعالیت، ادغام یا تغییر مأموریت این واحدها تصمیم‌گیری شود. اجرای این طرح ممکن است با مقاومت‌های منطقه‌ای و سیاسی روبه‌رو شود، اما با توجه به محدودیت منابع کشور، نمی‌توان بودجه را میان تعداد زیادی دانشگاه تقسیم کرد و انتظار داشت همه آنها به کیفیت علمی مطلوب برسند.
حمایت از دانشگاه‌ها باید بر چه اساس و معیارهایی صورت بگیرد و چه سازوکاری می‌تواند به تقویت مراکز علمی اثرگذار منجر شود؟
باید بر اساس شاخص‌های مشخص، حدود ۲۰ دانشگاه را که ظرفیت بیشتری برای پیشرفت علمی، توسعه فناوری و حل مسائل کشور دارند، شناسایی کنیم و حمایت‌های ویژه‌ای در اختیار آنها قرار دهیم. این حمایت‌ها باید شامل تکمیل خوابگاه‌ها، ارتقای زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی، تجهیز آزمایشگاه‌ها و توسعه امکانات تحقیقاتی باشد. همچنین باید برای دانشگاه‌ها یک دوره زمانی مشخص، مثلاً دو تا چهار سال، در نظر گرفت تا بتوانند با استفاده از این حمایت‌ها ظرفیت علمی خود را ارتقا دهند. پس از آن، می‌توان از میان این دانشگاه‌ها، حدود پنج دانشگاه را برای رقابت در سطح بین‌المللی و ارتقای جایگاه جهانی انتخاب کرد و حمایت‌های هدفمند را برای یک دوره پنج‌ساله ادامه داد. در این مسیر، باید شاخص‌های روشنی مانند میزان تولید علم، کیفیت پژوهش‌ها، نقش‌آفرینی در حل مسائل کشور و سهم دانشگاه در توسعه فناوری در نظر گرفته شود. موضوع مهم دیگر، حمایت از دانشجویان تحصیلات تکمیلی، به‌ویژه دانشجویان دکتری است. دانشجوی دکتری باید بتواند با تمرکز بر پژوهش و فعالیت علمی، دوره تحصیل خود را به پایان برساند. نباید شرایط به‌گونه‌ای باشد که این دانشجویان برای تأمین هزینه‌های زندگی ناچار شوند بخش عمده وقت خود را صرف کارهای خارج از دانشگاه کنند. اگر بتوانیم تسهیلات و حمایت‌های مالی مناسبی برای این دانشجویان در نظر بگیریم، آنها فرصت بیشتری برای فعالیت پژوهشی خواهند داشت و در یک دوره چهار تا پنج‌ساله می‌توانیم شاهد شکل‌گیری ظرفیت‌های علمی قدرتمندتری در دانشگاه‌ها باشیم.
دولت و مجلس برای حفظ و ارتقای جایگاه علمی ایران چه سیاست‌ها و اقداماتی را باید در اولویت قرار دهند؟
معتقدم اگر منابع کشور به‌جای توزیع یکسان و پراکنده، به‌صورت هدفمند در اختیار دانشگاه‌های دارای ظرفیت علمی قرار بگیرد، می‌توانیم شاهد شکوفایی جدی در آموزش عالی و فناوری کشور باشیم. عدالت در آموزش عالی به معنای تقسیم یکسان منابع میان ۱۸۰ دانشگاه نیست. چنین رویکردی نه‌تنها به ارتقای کیفیت منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است وضعیت دانشگاه‌های توانمند را نیز به‌تدریج تضعیف کند. ما باید دانشگاه‌هایی را که ظرفیت علمی و پژوهشی بالایی دارند، تقویت کنیم و اجازه ندهیم به دلیل کمبود منابع، زیرساخت‌های آنها فرسوده شود و استادان و پژوهشگران انگیزه خود را از دست بدهند. اکنون برای اصلاح این وضعیت دیر نشده است. با توجه به تأکیدات رهبر انقلاب بر خیزش علمی و ضرورت مرزشکنی در علم و فناوری، امیدواریم در بودجه سال آینده دولت و مجلس توجه ویژه‌ای به این موضوع و اجرای سیاست‌های پیش‌بینی‌شده در قانون برنامه داشته باشند. اگر امروز برای تقویت دانشگاه‌ها و اصلاح ساختار آموزش عالی اقدام نکنیم، در سال‌های آینده نه‌تنها فرصت ارتقای جایگاه علمی کشور را از دست می‌دهیم، بلکه ممکن است جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌های ایران نیز با افت جدی مواجه شود.
رئیس مرکز آمار ایران در گفتوگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
