مدارس بی‌دانش‌آموز و دانش‌آموزان بی‌مدرسه

به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان

کمبود فضای آموزشی در سیستان‌ و بلوچستان همچنان یکی از چالش‌های جدی نظام تعلیم‌وتربیت این استان است؛ چالشی که با وجود تلاش‌های دولت‌ها، خیران مدرسه‌ساز و مردم، هنوز به‌طور کامل برطرف نشده است. درحالی‌که در برخی مناطق، دانش‌آموزان از داشتن کلاس درس استاندارد محروم‌اند و ناچارند در فضاهایی نامناسب و گاه ناامن تحصیل کنند، در گوشه‌ای دیگر از همین استان، مدارسی وجود دارند که ساخته شده‌اند، اما به دلیل نداشتن دانش‌آموز، خالی و بلااستفاده مانده‌اند.

ساخت مدرسه، بی‌تردید اقدامی ارزشمند و سرمایه‌گذاری برای آینده جامعه است؛ اما ارزش واقعی یک فضای آموزشی زمانی آشکار می‌شود که در مکان مناسب، متناسب با نیاز واقعی مردم و بر اساس پیش‌بینی‌های جمعیتی احداث شده باشد.

متأسفانه، در برخی مناطق کم‌جمعیت و دورافتاده، مدارسی احداث شده‌اند که پس از گذشت مدتی، به دلیل کاهش جمعیت دانش‌آموزی یا جابه‌جایی خانوارها، خالی از دانش‌آموز مانده‌اند. این وضعیت، افزون بر بلااستفاده ماندن ساختمان، موجب هدررفت بخشی از سرمایه‌های عمومی و ایجاد نارضایتی در میان مردم می‌شود.

پرسش اساسی این است که آیا پیش از احداث این مدارس، مطالعات جمعیتی و امکان‌سنجی لازم انجام شده است؟ آیا روند مهاجرت، پراکندگی جمعیت، شمار دانش‌آموزان و چشم‌انداز چند سال آینده منطقه مورد توجه قرار گرفته است؟ اگر چنین مطالعاتی صورت گرفته، چرا برخی فضاهای آموزشی خیلی زود از چرخه استفاده خارج شده‌اند؟

بدیهی است که در مناطق دورافتاده، دسترسی به مدرسه ممکن است حتی با تعداد اندک دانش‌آموز نیز ضرورت داشته باشد؛ اما این ضرورت باید بر پایه ضوابط آموزشی، عدالت در دسترسی و ارزیابی کارشناسی سنجیده شود، نه بر اساس تصمیم‌های مقطعی و بدون توجه کافی به آینده.

در اجرای هر طرح عمرانی، از جمله ساخت مدرسه، مکان‌یابی، بررسی شرایط محیطی، ارزیابی هزینه‌ها و پیش‌بینی میزان بهره‌برداری از الزامات اساسی به شمار می‌روند. هیچ دستگاهی نباید صرفاً به دلیل وجود زمین، تخصیص اعتبار یا درخواست‌های محلی، بدون بررسی دقیق نیازها اقدام به احداث ساختمان کند.

با این حال، هرگاه سلیقه‌های فردی، ملاحظات غیرکارشناسی یا ترجیح رابطه بر ضابطه بر تصمیم‌گیری‌ها سایه بیندازد، ممکن است طرحی که در زمان اجرا اقدامی مثبت به نظر می‌رسد، پس از چند سال به ساختمانی متروکه تبدیل شود.

در چنین شرایطی، سرمایه‌ای که می‌توانست برای ساخت کلاس درس در منطقه‌ای محروم، ایمن‌سازی مدارس فرسوده یا تأمین امکانات آموزشی هزینه شود، در مکانی بلااستفاده باقی می‌ماند.

البته نمی‌توان درباره علت احداث هر مدرسه بلااستفاده، بدون بررسی اسناد و شرایط زمان تصمیم‌گیری، قضاوت قطعی کرد؛ اما وجود چنین مدارسی ضرورت ارزیابی عملکردها و شفاف‌سازی درباره نحوه تخصیص اعتبارات را دوچندان می‌کند.

در سوی دیگر این ماجرا، دانش‌آموزانی قرار دارند که همچنان از فضای آموزشی مناسب محروم‌اند. در برخی مناطق محروم، کمبود کلاس درس، فرسودگی ساختمان‌ها و نامناسب بودن محیط‌های آموزشی، شرایط تحصیل را دشوار می‌کند.

این مسئله در فصل سرما و هنگام استفاده از وسایل گرمایشی غیراستاندارد یا ناایمن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تجربه حوادث تلخ گذشته در مدارس کشور، از جمله آتش‌سوزی‌ها، نشان داده است که بی‌توجهی به ایمنی محیط آموزشی می‌تواند پیامدهایی جبران‌ناپذیر داشته باشد.

مدرسه باید پناهگاه امن دانش‌آموز باشد؛ جایی برای آموختن، رشد کردن و ساختن آینده، نه محیطی که دانش‌آموز و خانواده‌اش هر روز نگران سلامت و امنیت او باشند.

در استانی مانند سیستان‌ و بلوچستان که پراکندگی جمعیت، فاصله زیاد روستاها، محدودیت زیرساخت‌ها و دشواری دسترسی در برخی مناطق، برنامه‌ریزی آموزشی را پیچیده‌تر می‌کند، تصمیم‌گیری باید دقیق‌تر، عادلانه‌تر و مبتنی بر اطلاعات واقعی باشد.

یکی از مشکلات رایج در مدیریت عمومی این است که با تغییر مدیران، مسئولیت تصمیم‌های گذشته نیز به گذشته حواله داده می‌شود. مدیران جدید ممکن است اعلام کنند که تصمیم‌های مسئله‌ساز در دوره مسئولان پیشین اتخاذ شده است و باید از همان افراد پاسخ خواست.

این پاسخ، هرچند ممکن است بخشی از واقعیت را بیان کند، به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند. اگر هر دوره مدیریتی، اشتباهات دوره قبل را تکرار کند و هیچ سازوکار مؤثری برای ارزیابی، اصلاح و پاسخ‌گویی وجود نداشته باشد، هزینه این چرخه را مردم و به‌ویژه دانش‌آموزان مناطق محروم خواهند پرداخت.

ضروری است مشخص شود چه تعداد مدرسه در استان بدون استفاده مانده‌اند، چه میزان اعتبار برای احداث آن‌ها هزینه شده، علت بلااستفاده ماندن هر یک چیست و آیا امکان تغییر کاربری یا استفاده مجدد از این فضاها وجود دارد؟ در مقابل، کدام مناطق با کمبود فضای آموزشی روبه‌رو هستند و برای رفع این کمبود چه برنامه‌ای در نظر گرفته شده است؟

پاسخ روشن به این پرسش‌ها می‌تواند زمینه اصلاح تصمیم‌های گذشته و جلوگیری از تکرار خطاهای مشابه را فراهم کند.

از ساخت‌وسازهای پراکنده تا برنامه‌ریزی هوشمند

برای برون‌رفت از این وضعیت، چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد:

نخست، تهیه نقشه جامع نیازهای آموزشی استان بر اساس اطلاعات به‌روز جمعیتی و پیش‌بینی روند تولد، مهاجرت و جابه‌جایی خانوارهاست. تصمیم‌گیری درباره ساخت مدرسه باید با شناخت دقیق جمعیت دانش‌آموزی و نیاز واقعی هر منطقه همراه باشد.

دوم، شناسایی و ارزیابی مدارس بلااستفاده و بررسی امکان بهره‌برداری مجدد از آن‌هاست. برخی از این فضاها، با توجه به موقعیت و امکاناتشان، ممکن است قابلیت تبدیل شدن به مراکز فرهنگی، آموزشی، مهارتی یا خدمات عمومی را داشته باشند؛ البته مشروط به رعایت ضوابط قانونی و نیازسنجی محلی.

سوم، اولویت دادن به ایمن‌سازی مدارس موجود و تأمین فضای استاندارد برای دانش‌آموزانی است که در شرایط نامناسب تحصیل می‌کنند. در کنار ساخت مدارس جدید، بازسازی، مقاوم‌سازی و تکمیل فضاهای نیمه‌تمام نیز باید در برنامه‌های اجرایی جایگاه مشخصی داشته باشد.

چهارم، ایجاد سازوکاری شفاف برای ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول است تا مشخص شود طرح‌های عمرانی بر اساس چه مطالعاتی تصویب شده‌اند، چه میزان از اهداف آن‌ها تحقق یافته و در صورت انحراف از برنامه، چه اقدام اصلاحی انجام شده است.

توسعه فضاهای آموزشی نباید تنها با تعداد مدارس ساخته‌شده سنجیده شود. معیار اصلی، میزان دسترسی دانش‌آموزان به آموزش باکیفیت، ایمن و عادلانه است. ممکن است ساخت یک مدرسه در منطقه‌ای دورافتاده با شمار اندک دانش‌آموزان، اقدامی ضروری و درست باشد؛ همان‌گونه که احداث مدرسه‌ای دیگر، بدون شناخت نیازهای واقعی، می‌تواند به هدررفت منابع عمومی بینجامد. تفاوت این دو، در کیفیت مطالعه و درستی تصمیم‌گیری است.

سیستان‌ و بلوچستان بیش از هر چیز به برنامه‌ریزی مبتنی بر واقعیت‌های محلی، توزیع عادلانه امکانات و نظارت مؤثر بر اجرای طرح‌ها نیاز دارد. در این مسیر، باید هم حق دانش‌آموز روستایی برای دسترسی به مدرسه‌ای نزدیک و ایمن به رسمیت شناخته شود و هم از احداث فضاهای فاقد توجیه کارشناسی جلوگیری کرد.

مدرسه‌ای که دانش‌آموز ندارد و دانش‌آموزی که مدرسه مناسب ندارد، دو مسئله جدا از یکدیگر نیستند؛ هر دو می‌توانند نشانه‌ای از ناهماهنگی در برنامه‌ریزی و توزیع امکانات باشند.

اکنون زمان آن رسیده است که مسئولان آموزش‌وپرورش، مدیران عمرانی و نهادهای نظارتی، به‌جای اکتفا به گزارش تعداد مدارس احداث‌شده، تصویری روشن از میزان بهره‌برداری، ایمنی و تناسب این فضاها با نیازهای واقعی جامعه ارائه دهند.

سرمایه عمومی امانتی در دست مدیران است و مدرسه، پیش از آنکه یک ساختمان باشد، حقی برای دانش‌آموز و تعهدی در برابر آینده جامعه است. پاسداشت این امانت، زمانی محقق می‌شود که هیچ دانش‌آموزی به دلیل نبود فضای آموزشی مناسب از تحصیل بازنماند و هیچ سرمایه‌ای نیز به دلیل ضعف در آینده‌نگری، بی‌استفاده بر زمین نماند.