پیام امام برای امروز

«جماران» در فصل پنجم خود، ظاهرا با همین منطق به آنتن رسیده است: بازخوانی سیره و اندیشه امام‌خمینی(ره) نه صرفا در مقام مرور تاریخی، بلکه به‌مثابه متنی زنده برای فهم برخی مسائل جاری جامعه؛ از مسکن و عدالت اجتماعی تا نسبت مسئولان با مردم، نهادسازی، امنیت و انسجام ملی. آنچه این برنامه را در مقام بررسی قرار می‌دهد، فقط سوژه آن نیست، بلکه تلاشی است که برای یافتن یک قالب روایی تازه انجام داده؛ از تلفیق روایت تاریخی و تحلیل کارشناسی تا واردکردن نسل جدید به متن گفت‌وگو و بازسازی نسبت مخاطب امروز با متون و پیام‌های امام. به این انگیزه، با حجت‌الله عدالت‌پناه، تهیه‌کننده این برنامه گفت‌وگو کردیم تا هم منطق تولید و معماری روایی فصل پنجم جماران را بدانیم و هم نسبت آن را با مسائل روز و مخاطب امروز بررسی کنیم.

 

 اندیشه امام، مسأله امروز

حجت‌الله عدالت‌پناه، تهیه‌کننده جماران، در گفت‌وگو با جام‌جم درباره نگاه تولیدی به این برنامه گفت: در فصل پنجم دقیقا به‌دنبال پاسخ به «مسائل روز» هستیم؛ اما مسیرمان برای رسیدن به این هدف، از دل تاریخ و متن اندیشه امام‌خمینی(ره) می‌گذرد. تلاش کردیم در طراحی فصل‌های سوم، چهارم و پنجم، تأکید اصلی جماران بر بازخوانی «پیام‌های ویژه امام» و سیره‌ای باشد که ایشان برای پیشبرد اهداف انقلاب و اداره جامعه در پیش گرفتند؛ پیام‌هایی که در بزنگاه‌های تاریخی صادر شده و اغلب منشأ نهادسازی، جهت‌دهی و تصمیم‌سازی بوده است. از پیام‌های مربوط به تأسیس نهضت سوادآموزی و بنیاد مسکن گرفته تا پیام‌های مرتبط با حفظ ارتش، منشور روحانیت و منشور هنر؛ متن‌هایی که به‌اعتقاد ما هنوز ظرفیت تحلیل و استخراج دلالت‌های راهبردی برای امروز را دارند.

عدالت‌پناه در توضیح محورهای این فصل ادامه داد: فصل پنجم ادامه همان رویکردی است که در فصل‌های قبل دنبال شده؛ یعنی بازخوانی پیام‌های امام و تحلیل آنها متناسب با نیازهای روز. برای نمونه، یکی از موضوعات مهم فصل جدید، بازخوانی پیام امام درباره «حفظ ارتش» است؛ تصمیمی که نشان‌دهنده دوراندیشی امام در سال‌های نخست پس از انقلاب بود؛ زمانی که ارتش زیر فشار برخی نگاه‌ها قرار داشت و عده‌ای آن را «ارتش طاغوتی» می‌دانستند. اما امام با صراحت بر ضرورت حفظ و تقویت ارتش تأکید کرد؛ رویکردی که بعدها نیز در ادامه مسیر انقلاب و در دوران دفاع مقدس، اهمیت خود را نشان داد.

این تهیه‌کننده در بیان محورهای دیگر برنامه افزود: موضوع دیگری که در فصل پنجم به آن پرداخته می‌شود، «تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» است. عدالت‌پناه تأکید می‌کند که امام با نگاه راهبردی و آینده‌نگر، بر تشکیل و تقویت سپاه پافشاری داشت و این مسأله را به‌عنوان یکی از ارکان حفظ کشور و انقلاب می‌دید. لازم است دقت شود که بازخوانی این پیام‌ها، فقط مرور تاریخ نیست؛ بلکه یادآوری منطقی است که در بزنگاه‌های امنیتی و اجتماعی، می‌تواند راهنمای تصمیم و عمل امروز باشد.

 

 تاریخ از زبان شاهد

وی در پاسخ به این پرسش که «نگاه نو و زاویه جدید» فصل پنجم دقیقا در کجا بروز پیدا می‌کند، توضیح می‌دهد: از ابتدای شکل‌گیری ایده تولید جماران، در پی طراحی قالبی متفاوت از گفت‌وگوهای مرسوم بودیم؛ قالبی تلفیقی که در عین توجه به روایت تاریخی، شامل تحلیل و گفت‌وگوی زنده با نسل امروز نیز باشد.

 بر همین اساس، بخش اول برنامه به روایت کسانی اختصاص دارد که در متن وقایع انقلاب حضور داشته‌اند و به‌نوعی «راوی تاریخ» محسوب می‌شوند؛ افرادی که با پیام‌های امام در ارتباط بوده‌اند یا در فرآیند اجرایی‌شدن آن پیام‌ها نقش داشته‌اند. به‌عنوان‌مثال، در موضوع تأسیس سپاه، سراغ آقای جواد منصوری ـ نخستین فرمانده سپاه پاسداران ـ رفتیم تا شکل‌گیری سپاه، مأموریت‌ها و مسیر رشد این نهاد، از زبان کسی روایت شود که در قلب ماجرا حضور داشته است.

در گام بعد، متن پیام‌های امام در برنامه بازخوانی می‌شود؛ بخشی که عدالت‌پناه در بیان توضیح آن عنوان می‌کند: تلاش کردیم برای جذابیت بیشتر و ارتباط بهتر با مخاطب، در مواردی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فنی ازجمله هوش‌مصنوعی بخش بازخوانی پیام‌های امام را انجام دهیم تا لحن روایت برای نسل جدید نیز شنیدنی‌تر و قابل پیگیری‌تر باشد. سپس برنامه وارد بخش تحلیلی می‌شود: «نسل جدید» به‌عنوان مخاطب فعال پای بحث می‌نشیند و در قالب یک فضای کلاسی و پرسش‌وپاسخ، از کارشناس برنامه درباره پیام بازخوانی‌شده، زمینه صدور آن، پیامدها و نسبتش با مسائل امروز سؤال می‌پرسد. این طراحی باعث می‌شود که برنامه صرفا به «روایت واقعه» محدود نشود، بلکه «تحلیل واقعه» و پاسخ به پرسش‌های نسل امروز را نیز در دل خود جای دهد.

عدالت‌پناه با بیان این‌که در سه فصل اخیر جماران، یک آیتم ثابت نیز در ساختار برنامه گنجانده شده است، اضافه کرد: بخش ثابتی از برنامه در چند فصل اخیر مربوط به بازخوانی وصیت‌نامه شهداست. در بررسی وصیت‌نامه‌های شهدا به این نتیجه رسیدیم که نام و یاد امام، در این متن‌ها بسیار پررنگ و تکرارشونده است و شهدا بارها با امام سخن گفته‌اند یا از نسبت عاطفی و اعتقادی خود با ایشان نوشته‌اند. بنابراین تصمیم گرفتیم در هر قسمت، بخشی از وصیت‌نامه یک شهید را که خطاب به امام یا درباره ایشان است، بازخوانی کنیم؛ اقدامی که از یک‌سو ادای دین به شهداست و از سوی دیگر به انسجام روایی برنامه کمک می‌کند.

 

مسأله‌محور، نه مناسبتی

این تهیه‌کننده درباره نسبت برنامه با مناسبت‌های تقویمی نیز توضیح می‌دهد: جماران در سال‌های گذشته معمولا در ایام مرتبط با امام(ره) روی آنتن رفته است؛ فصل سوم در دهه فجر پخش شد، فصل چهارم با عنوان «فصل عروج» و فصل پنجم نیز در آستانه سالگرد رحلت امام(ره) روی آنتن رفت. به گفته گروه تولید، دغدغه اصلی این بوده که برنامه در فضای صرفا آیینی و مناسبتی متوقف نشود و رویکردی «مساله‌محور» داشته باشد.

نگرانی اصلی این بود که تولید برنامه صرفا به مناسبت سالگرد محدود شود؛ درحالی‌که اندیشه و سیره امام(ره) در متن اداره جامعه جاری است و قابلیت تحلیل برای امروز را دارد.

در همین چارچوب، عدالت‌پناه به چند نمونه از موضوعات فصل پنجم اشاره می‌کند که مستقیما با مسائل جاری جامعه نسبت دارند. ازجمله، در یکی از قسمت‌ها به «بنیاد مسکن» و «حساب ۱۰۰ امام» پرداخته می‌شود؛ موضوعی که به‌دلیل تداوم و حتی تشدید مسأله مسکن در سال‌های اخیر، ظرفیت بازخوانی جدی دارد. او می‌گوید ما پیام امام(ره) را از سال ۱۳۵۸ به امروز می‌آوریم و این پرسش را مطرح می‌کنیم که ایشان برای رفع مشکل مسکن اقشار ضعیف چه منطقی داشت و این نگاه چگونه می‌تواند در تصمیم‌سازی امروز الهام‌بخش باشد. همچنین پیام‌های مرتبط با «کارگر» و جایگاه این قشر در نگاه امام(ره)، در برنامه بازخوانی می‌شود؛ به‌ویژه با توجه به این‌که بخشی از مشکلات اقتصادی و اجتماعی امروز، مستقیما بر زیست طبقات ضعیف و کارگری اثر گذاشته است.

موضوع «ساده‌زیستی» و سبک زندگی مسئولان نیز از دیگر محورهای فصل پنجم است. عدالت‌پناه تأکید کرد بازخوانی سیره عملی امام(ره) در این حوزه، می‌تواند تلنگری برای مسئولان باشد تا نسبت خود را با مردم بازتعریف کنند و از فاصله‌گرفتن با جامعه پرهیز شود. ممکن است برخی تصور کنند این توصیه‌ها مربوط به دهه ۶۰ است، اما واقعیت این است که بسیاری از این پیام‌ها ـ از توجه به مستضعفان تا تأکید بر نهادهای حافظ امنیت کشور و حفظ انسجام ملی ـ همچنان برای امروز موضوعیت دارد و باید از دل آنها «فرمول» و «راهبرد» متناسب با وضعیت فعلی استخراج کرد.

 

پرسش‌های نسل امروز

در پاسخ به پرسشی درباره پیونددادن برنامه با واقعیت‌های جاری و ایجاد تعامل با مخاطب، عدالت‌پناه گفت: در طراحی برنامه، بخش «کلاس» دقیقا با همین هدف شکل گرفته است: گروهی از جوانان و دانشجویان در استودیو حضور دارند، با کارشناس برنامه گفت‌وگو می‌کنند و پرسش‌هایی را که می‌تواند نماینده شبهات و دغدغه‌های نسل امروز باشد مطرح می‌کنند. علاوه‌براین، در طول برنامه راه‌های ارتباطی نیز زیرنویس می‌شود تا مخاطبان بیرون از استودیو هم بتوانند دیدگاه‌ها و مسائل خود را منتقل کنند. فصل پنجم جماران تلاش می‌کند با تکیه بر متن پیام‌های امام، روایت تاریخی را به تحلیل امروز پیوند بزند؛ هم با روایت شاهدان و کنشگران آن دوره، هم با گفت‌وگو و پرسش‌های نسل جدید، و هم با انتخاب سوژه‌هایی که از دل مسائل جاری جامعه بیرون آمده‌اند.

 

از غدیر تا عاشورا در قاب هنر

هفته گذشته برای عرصه هنرهای تجسمی ایران، هفته‌ای مملو از رویدادهای فرهنگی، هنری و مدیریتی بود؛ از خلق یک کتیبه مفهومی با پیوندی میان غدیر و عاشورا گرفته تا ورود رسمی جشنواره هنرهای تجسمی فجر به مسأله بحران آب و همچنین طرح‌های تازه برای واگذاری اختیارات بیشتر به استان‌ها و تقویت نقش هنرمندان شهرستانی.

یکی از مهم‌ترین رویدادهای این هفته، برگزاری سومین دوره برنامه «نقش میان میدان» بود؛ رویدادی که در فضای معنوی منتهی به سالگرد ارتحال امام‌خمینی(ره) و همزمان با عید غدیر برگزار شد. در این برنامه، مسعود نجابتی، هنرمند شناخته‌شده خوشنویسی و گرافیک، به همراه حمید قربان‌پور، کتیبه‌ای بزرگ را در رواق کشوردوست خلق کردند؛ اثری که با عبارت مشهور «مثلی لا یبایع مثله» مزین شده بود.

انتخاب این عبارت که در حافظه تاریخی شیعیان با قیام امام‌حسین(ع) و امتناع ایشان از بیعت با یزید پیوند خورده است، در آستانه عید غدیر توجه بسیاری را به خود جلب کرد. نجابتی در این اثر کوشیده است میان دو واقعه بنیادین تاریخ تشیع یعنی غدیر و عاشورا رابطه‌ای معنایی برقرار کند؛ رابطه‌ای که از منظر اعتقادی، عاشورا را استمرار طبیعی پیام غدیر می‌داند.

در جریان خلق این اثر هنری، علاوه بر هنرمندان و فعالان فرهنگی، گروه‌های مختلف مردمی نیز مشارکت داشتند. حضور هنرجویان جوان، کارکنان حوزه هنری، طراحان گرافیک و حتی زوجی تازه ازدواج‌کرده، فضای متفاوتی به این رویداد بخشید. همچنین تعدادی از خانواده‌های شهدای حادثه مدرسه «شجره طیبه میناب» که برای زیارت محل شهادت رهبر فقید انقلاب اسلامی در این مکان حضور یافته بودند، با اهدای تسبیح به هنرمندان، یادگاری معنوی از خود برجای گذاشتند.

از نگاه کارشناسان هنر دینی، انتخاب عبارت «مثلی لا یبایع مثله» برای شب غدیر، تنها یک انتخاب خوشنویسانه یا زیبایی‌شناسانه نیست، بلکه حامل پیامی عمیق درباره مفهوم ولایت است. این عبارت، ضمن تأکید بر جایگاه بی‌بدیل امام معصوم، معیار تمایز حق و باطل را نیز ترسیم می‌کند و به نوعی یادآور این نکته است که ولایت الهی با سازش در برابر انحراف و ظلم جمع نمی‌شود.

در سوی دیگر رویدادهای هفته، هنرهای تجسمی بیش از گذشته به مسائل اجتماعی و محیط‌زیستی گره خوردند. همزمان با افتتاح نمایشگاه «در ستایش آب»، تفاهم‌نامه‌ای میان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت نیرو به امضا رسید که هدف آن استفاده از ظرفیت هنر برای فرهنگ‌سازی در حوزه مدیریت مصرف آب و حفاظت از منابع آبی کشور است.

این تفاهم‌نامه بر همکاری‌های فرهنگی و هنری برای افزایش آگاهی عمومی درباره بحران آب و ضرورت اصلاح الگوهای مصرف تأکید دارد. بهره‌گیری از ظرفیت‌های هنرهای تجسمی، فرهنگ عامه و مشارکت مردمی ازجمله محورهای اصلی این همکاری مشترک عنوان شده است.

در مراسم امضای این تفاهم‌نامه، مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر این نکته تأکید کردند که هجدهمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر برخلاف دوره‌های گذشته، تنها به چند هفته برگزاری محدود نخواهد شد و برنامه‌های مرتبط با موضوع محوری آن یعنی «آب» در طول یک سال ادامه خواهد یافت.

به گفته مسئولان این حوزه، انتخاب موضوع آب برای جشنواره فجر، تلاشی در جهت ایفای مسئولیت اجتماعی هنر است. آنان معتقدند هنرهای تجسمی به‌دلیل ارتباط مستقیم با افکارعمومی و توانایی بالای انتقال مفاهیم، می‌توانند نقش مؤثری در جلب توجه جامعه نسبت به چالش‌های زیست‌محیطی ایفا کنند.

نمایشگاه «در ستایش آب» که بخشی از این رویکرد تازه به‌شمار می‌رود، تا پایان خردادماه در موزه هنرهای دینی امام علی(ع) میزبان علاقه‌مندان خواهد بود و آثار ارائه‌شده در آن به موضوعات مختلف مرتبط با آب، طبیعت و حفاظت از محیط‌زیست می‌پردازند.

از دیگر اتفاقات مهم هفته گذشته می‌توان به نشست مدیرکل هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با معاونان هنری استان‌ها اشاره کرد؛ نشستی که محور اصلی آن کاهش تمرکزگرایی و افزایش نقش استان‌ها در مدیریت رویدادهای هنری بود.

در این جلسه، بر ضرورت واگذاری بخشی از اختیارات اداری و اجرایی به استان‌ها تأکید و پیشنهادهایی برای تسهیل روند صدور مجوزها، تقویت انجمن‌های هنری استانی و بازنگری در ساختارهای موجود مطرح شد.

یکی از تصمیمات قابل‌توجه این نشست، اختصاص بخشی از ظرفیت نگارخانه‌های معتبر تهران به نمایش آثار هنرمندان استان‌ها بود. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، نگارخانه ایران و همچنین بخش گسترده‌تری از فضای نمایشگاهی نیاوران در اختیار هنرمندان شهرستانی قرار خواهد گرفت تا امکان معرفی آثار آنان در سطح ملی افزایش یابد.

موضوع انتقال برخی رویدادهای مهم هنری از تهران به استان‌ها نیز از دیگر محورهای مورد بحث بود. مسئولان حوزه هنرهای تجسمی معتقدند برگزاری جشنواره‌ها و دوسالانه‌های هنری در نقاط مختلف کشور می‌تواند به شکوفایی ظرفیت‌های بومی و تقویت عدالت فرهنگی کمک کند.

در کنار این تحولات، فعالیت گالری‌ها نیز ادامه داشت و با وجود همزمانی برخی مناسبت‌های ملی و مذهبی، چندین نمایشگاه تازه در تهران افتتاح شد. نمایشگاه گروهی «بازگشت؟» با آثاری از مسعود مجذوبی و سعید روانبخش در گالری دیدار، نمایشگاه «هنرمند در حال کار ۲» در گالری بستان و همچنین نمایشگاه‌هایی چون «وقت فریاد گل‌هاست»، «جغرافیای وقفه و تداوم»، «حیات» و «کلکسیونر» ازجمله رویدادهایی هستند که تا پایان خردادماه پذیرای علاقه‌مندان هنر خواهند بود.

مجموعه این رخدادها نشان می‌دهد هنرهای تجسمی ایران در مسیر تازه‌ای قرار گرفته‌اند؛ مسیری که در آن هنر نه‌تنها به بازنمایی مفاهیم فرهنگی و مذهبی می‌پردازد، بلکه بیش از گذشته با مسائل اجتماعی، محیط‌زیستی و توسعه فرهنگی مناطق مختلف کشور پیوند می‌خورد.