هر دو کشور تحت تحریمهای آمریکا و کشورهای غربی قرار دارند. تحریمها بعد از آغاز جنگ اوکراین علیه روسها اعمال شد. با این حال محدودیتهای اعمالشده علیه دو کشور، دسترسی به نظام بانکی بینالمللی و برخی مسیرهای تجارت را دشوار کرده است. در چنین شرایطی، تحریمها اگرچه چالشهای قابل توجهی برای اقتصاد دو کشور ایجاد کرده، اما در مقابل زمینهای برای گسترش همکاریهای اقتصادی میان تهران و مسکو نیز فراهم کرده است. به همین دلیل، روابط ایران و روسیه را نمیتوان صرفا در چارچوب تجارت دوجانبه بررسی کرد بلکه این روابط بخشی از تلاش برای کاهش آثار تحریمها و ایجاد سازوکارهای جایگزین دلار محسوب میشود. استفاده از روبل و ریال در مبادلات، توسعه سازوکارهای پرداخت جایگزین و تقویت ارتباط بانکها از جمله اقداماتی است که درراستای تسهیل تجارت از سوی دو کشور دنبال شده. آمارهای تجاری نیز نشاندهنده روند رو به رشد روابط اقتصادی دو کشور است. حجم تجارت ایران و روسیه در سال ۲۰۲۳ حدود چهار میلیارد دلار بود که از این میزان، حدود ۲.۷میلیارد دلار صادرات روسیه به ایران و ۱.۳میلیارد دلار صادرات کشورمان به روسیه را شامل میشد. این رقم در سال ۲۰۲۴ با رشد ۱۶.۲درصدی به حدود ۴.۸میلیارد دلار افزایش یافت. با وجود این رشد، دو کشور معتقدند ظرفیت واقعی تجارت بسیار بیشتر از سطح کنونی است. اجرای توافق تجارت آزاد میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از اردیبهشت سال ۱۴۰۴، با کاهش قابلتوجه تعرفههای تجاری، ظرفیت بیشتری برای توسعه مبادلات میان ایران و کشورهای عضو این اتحادیه، بهویژه روسیه، ایجاد کرده است.
چندی پیش والری پیکالیف، رئیس سرویس فدرال گمرک روسیه، در دیدار با کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه اعلام کرد که تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ میلادی بیش از ۲۰درصد نسبت به سال قبل از آن افزایش داشته است. وی ایران را شریک راهبردی روسیه نامید و ابراز امیدواری کرد که با فعالتر شدن همه مسیرهای تجاری بین دو کشور، شاهد رشد چشمگیر حجم تجارت در سال جاری میلادی باشیم. از سوی دیگر، روشنعلی یکتا، نایبرئیس اتاق مشترک ایران و روسیه میزان تجارت سالانه کشورمان با روسیه را از ۳.۵میلیارد دلار به پنج میلیارد دلار اعلام و ابراز کرد که امسال بیش از این باشد و به بیش از شش میلیارد دلار برسد.
همکاریهای پولی و نهادهای منطقهای
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه نیز در دیدار با مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای اعلام کرد که روسیه میکوشد در شرایط دشوار کنونی به ایران یاری رساند و کالاهای اساسی مورد نیاز تهران را تامین کند. روابط روسیه و ایران در تمامی سطوح شاهد توسعهای پایدار است و ملت روسیه در مسیر مبارزه برای تامین منافع، در کنار ملت ایران ایستاده است.
با این حال، روابط اقتصادی دو کشور همچنان با موانعی مانند مشکلات بانکی، محدودیتهای انتقال پول، ضعف برخی زیرساختهای حملونقل، تفاوتهای مقرراتی و نگرانی از تحریمهای ثانویه مواجه است. مدیر مهندسی و توسعه شرکت ملی نفت ایران، فعالان اقتصادی و مسئولان گمرکی دو کشور، تمامشده بر رفع این موانع تاکید دارند. بررسی روابط تجاری ایران و روسیه از این جهت اهمیت ویژهای دارد که از یکسو میتواند ظرفیتهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی همکاری دو کشور را نشان دهد و از سوی دیگر، میزان موفقیت آنها در ایجاد مسیرهای تجاری و مالی جایگزین و کاهش آثار تحریمهای بینالمللی را ارزیابی کند.
همچنین مسعود پزشکیان ۱۲تیرماه امسال در دیدار با دیمیتری مدودوف، نماینده ویژه رئیسجمهور روسیه در تهران بر ارتقای همکاریهای اقتصادی، انرژی و ترانزیتی و بهرهگیری از ظرفیتهای سازمانهای بریکس و شانگهای تاکید کرد. مدودوف نیز با تاکید بر عزم جدی مسکو برای اجرای کامل و مؤثر پیمان مشارکت راهبردی جامع میان دو کشور، توسعه همکاریهای پولی و مالی، گسترش استفاده از ارزهای ملی در مبادلات دوجانبه و چندجانبه و کاهش وابستگی به نظام مالی مبتنی بر دلار را از محورهای مهم همکاریهای آینده میان تهران و مسکو برشمرد و گفت: روسیه برای پیشبرد این همکاریها آماده است.
روابط بانکی، مالی و تجارت با روبل
روابط بانکی ایران و روسیه در ماههای اخیر دستاوردهای ملموسی را تجربه کرده است. علیرضا پیمانپاک، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران در اردیبهشت امسال با اشاره به ایجاد مسیر جدید انتقال ارز میان ایران و روسیه گفت: با اتصال سیستم پیامرسان بانکی ایران به شبکه بانکی روسیه و فعال شدن حسابهای کارگزاری میان بانکهای دو کشور، زمان انتقال ارز برای تجار از چند ماه به چند ساعت کاهش یافت. وی اعلام کرد که برخی از بانکهای بزرگ روسیه از جمله اسبر بانک و ویتیبی بانک که هر یک دارای داراییهایی در حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیارد دلار هستند، با بانک مرکزی ایران و بانکهای عامل کشور حسابهای کارگزاری فعال ایجاد کردهاند. او ادامه داد: سیستم پیامرسان مالی ایران (سپام) به سامانه پیامرسان مالی روسیه (SPFS) متصل شده و از طریق بانکهای روسی امکان انجام مراودات مالی در کشورهای مختلف فراهم شده است. در طول سه سال گذشته حدود ۱۵۰میلیون دلار از طریق این سازوکار جابهجا شده بود. با این حال بررسیها نشان میدهد این رقم در دو ماه نخست امسال بهدلیل افزایش فشارهای خارجی، حدود ۱.۵میلیارد دلار نقلوانتقال ارزی از این مسیر رسیده است. کامبیز میرکریمی، عضو اتاق مشترک ایران و روسیه نیز دیروز درباره نحوه انتقال و دریافت پول در تجارت ایران با روسیه اظهار کرد که در حال حاضر نقلوانتقال پول در این حوزه مشکل فنی ندارد و اعتبارات نیز باز میشود و روبل مورد تایید بسیاری از تجار است. وی گفت: استفاده از ارزهای محلی در تجارت ایران با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا به روسیه محدود نیست و امکان تسویه با روبل در مبادلات با بلاروس و ارمنستان نیز وجود دارد، اما در رابطه با قزاقستان و قرقیزستان بهدلیل وجود برخی ملاحظات و سیاستهای غربی، استفاده از روبل با محدودیتهایی همراه است.
حضور سرمایهگذاران روسی در هفت میدان نفتی
همکاری ایران و روسیه در بخش انرژی بهعنوان یکی از مهمترین محورهای روابط اقتصادی دو کشور، در ماههای اخیر نیز پیشرفت قابلتوجهی داشته است. رضا عاقبتی، مدیر مهندسی و توسعه شرکت ملی نفت ایران، ۲۸تیر امسال با بیان اینکه شرکتهای بزرگ روسیه در هفت میدان نفتی ایران سرمایهگذاری کردهاند و در حال فعالیت هستند، گفت: با توجه به تمایل شرکتهای روسی برای افزایش سرمایهگذاری در میدانهای نفت و گاز ایران، اقدامهایی برای رفع موانع و گسترش همکاریها در توسعه میدانهای نفت و گاز کشور ادامه دارد. میدانهای نفتی آبان، پایدار غرب، پایدار شرق، دالپری، چشمه خوش، شادگان و کوپال میدانهایی هستند که روسها برای توسعه آنها سرمایهگذاری کردهاند که از این تعداد، میدانهای پایدار غرب و آبان میدانهای مشترک هستند و مذاکرات برای افزایش مشارکت این شرکتها نیز در جریان است. با این حال سرگئی تسیویلیف، وزیر انرژی روسیه تیرماه امسال در سفر به تهران با محسن پاکنژاد، وزیر نفت کشورمان دیدار و گفتوگو کرد. بررسی روند اجرای تفاهمها بین دو کشور و شتاببخشی به روند اجرای پروژههای توسعه میدانهای نفتی و تجارت گاز از مهمترین محورهای گفتوگوی وزیر نفت ایران و وزیر نفت روسیه بود. پاکنژاد ۲۲ تیر ۱۴۰۵ همچنین از پیشرفت مذاکرات تجارت گاز بین ایران و روسیه و مطالبه تهران از مسکو برای شتاببخشی به روند اجرای آن خبر داد و اعلام کرد که دو کشور به نهاییسازی قرارداد تجارت گاز نزدیک شدهاند.
ترانزیت و کریدور شمال_جنوب
کریدور بینالمللی شمال_جنوب بهعنوان یکی از محورهای مهم همکاریهای مشترک است که در مرکز توجه سفر وزیر اقتصاد به روسیه قرار داشت. اهمیت این موضوع تنها به درآمدهای ترانزیتی محدود نیست. توسعه کریدور شمال_جنوب میتواند جایگاه ایران را در شبکه تجارت منطقهای تقویت کند و همزمان مسیرهای تازهای برای انتقال کالا میان روسیه، آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی فراهم آورد. در همین زمینه فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی روز گذشته در حاشیه آیین امضای اسناد سرمایهگذاری مرکز لجستیک اینچهبرون گفت: در رویداد امروز نیز اسناد بیش از ۳۴هزار میلیارد تومان سرمایهگذاری به امضا رسید که بیش از ۳۰هزار میلیارد تومان آن در اینچهبرون و بخشی نیز در آپرین انجام میشود. او گفت: اینچهبرون فقط یک پایانه مرزی نیست بلکه یک دروازه بسیار استراتژیک و راهبردی به کشورهای آسیای مرکزی و اوراسیاست و میتواند بهعنوان چشمه بار چین به ایران و ایران به اروپا، در مسیر رفت و برگشت کالا، نقشآفرینی کند. روشنعلی یکتا، نایبرئیس اتاق مشترک ایران و روسیه نیز درباره ورود روسیه به خط ریلی و زمینی در ایران گفت: روسها به حوزه ساخت و ساز در ایران ورود کردهاند و در ساخت و ساز کشورمان ازجمله خط آهن رشت آستارا در حال کارند.
یکتا ادامه داد: حجم تجارت سالانه دو کشور از حدود ۳.۵میلیارد دلار به پنج میلیارد دلار رسیده و انتظار میرود این رقم در سال جاری به بیش از شش میلیارد دلار برسد. احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، با اشاره به سفر وزیر اقتصاد به روسیه گفت: ایران باید با بریکس و دنیای شرق کار کند و با کشورهایی مانند چین و روسیه ائتلافها و قراردادهای بلندمدت ۲۰ و ۲۵ساله داشته باشد.
سفر وزیر اقتصاد به روسیه
سیدعلی مدنیزاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی روز یکشنبه هفته جاری با هدف رایزنیهای دو و چندجانبه وارد مسکو شد. دیدار و مذاکره با وزیر دارایی روسیه، رایزنی در قالب گروه بریکس و سازمان همکاری شانگهای و شرکت در نشست هماندیشی تجار و بازرگانان ایرانی و روسی از برنامههای وزیر اموراقتصادی و دارایی در مسکو بود. وزیر اقتصاد هنگام ورود به مسکو تاکید کرد: با امضای قراردادهای مربوطه و توسعه روابط مالی دو کشور، گشایشهای خوبی در راه است. مدنیزاده شامگاه دوشنبه هفته جاری نیز در جلسه هماندیشی تجار و بازرگانان ایرانی مقیم روسیه اعلام کرد که بهدنبال تحولات اخیر، عمقبخشی به روابط اقتصادی، تجاری و مالی برای دو کشور از اهمیت بیشتری برخوردار شده است. وی ادامه داد: تامین کالاهای اساسی از منطقه اوراسیا بهویژه روسیه موضوعی اولویتدار است که آن را بهصورت جدی پیگیری میکنیم. وزیر امور اقتصادی و دارایی کشورمان در حاشیه این دیدار با بیان اینکه روسیه در حوزه اقتصاد، پتانسیل بسیار خوبی برای توسعه روابط تجاری با ایران دارد، گفت: فعالسازی مرزهای شمالی کشور میتواند بخشی از آثار و پیامدهای محاصره دریایی در مرزهای جنوبی را خنثی کرده و با انتقال بخش قابل توجهی از صادرات و واردات به مسیرهای شمالی و زمینی، تابآوری اقتصاد ایران در برابر تحریمها و فشارهای خارجی را افزایش دهد. او با اشاره به مذاکرات انجامشده با طرف روسی اعلام کرد: در این سفر توافقهایی با روسها حاصل شده که میتواند گشایشهای تازهای در روابط اقتصادی و تجاری ایجاد کند. این گشایشها میتواند به افزایش تابآوری اقتصاد ایران در برابر حربه تحریم و فشارهای اقتصادی کمک کند و زمینه را برای توسعه تعاملات تجاری و اقتصادی میان دو کشور فراهم آورد.
در پاسخ به جامجم آنلاین مطرح شد
در گفتوگو با جام جم آنلاین مطرح شد
معاون وزیر کشور و رئیس سازمان امور اجتماعی در گفتوگو با «جامجم»:
