گاز در خدمت سیاست

البته در داخل خود روسیه نیز تمامی فعالیت های مهم در عرصه گاز ، همگی در قالب شرکتی به نام گاز پروم جمع شده و تمرکز یافته است . برخی کارشناسان انرژی در جهان معتقدند که در حال حاضر قدرت شرکت گاز پروم روسیه به مراتب تاثیرگذارتر و قدرتمندتر از قدرت اتحاد شوروی سابق و تاثیرگذاری آن در زمان دوران جنگ سرد (در برخی موارد و در عرصه روابط بین الملل شده است .حکومت فعلی روسیه به رهبری پوتین سعی دارد با واگذاری و تمرکز کل موضوع گاز به شرکت گازپروم - که طی یک پروسه چند ساله به انجام رسیده است - ضمن انحراف دادن نوک پیکان حملات از خود در بحث گاز و صادرات آن ، موضوع را به گاز پروم به عنوان یک شریک تجاری مستقل و جدا از دولت روسیه ، ترانسفر کند تا مشکل جدی ای را در این عرصه متوجه خود نگرداند. این موضوع بویژه در حرکتهای دوساله اخیر روسیه در بالا بردن قیمت گاز صادراتی خود به کشورهای مختلف و حدود 5برابر نمودن بهای گاز صادراتی این کشور - از حدود 50دلار به حدود 240دلار در هر هزار مترمکعب - نمود عینی به خود یافته و به مرور و در پایان قراردادهای قبلی با کشورهای مختلف و تمدید یا امضای قراردادهای جدید با آنها ، در حال اجرا شدن است . در حال حاضر شرکت گاز پروم با سیاست ها و اقدامات عملی خود ، بر رفتار کرملین تاثیرگذاری مستقیمی را بویژه روی رفتار دولتمردان روسیه دارد. حضور عناصری نظیر چرنومردین و چوبایس در گاز پروم خود منجر به عملکردها و تاثیرگذاری های سیاسی این شرکت شده است . در واقع بالا بردن قیمت گاز نیز در این مسیر صورت پذیرفته است ، چراکه در صورت پایین بودن قیمت گاز، علاوه بر عدم صرفه اقتصادی ، با توجه به تورم بالای حاکم و روزافزون در اقتصاد جهانی ، این انرژی به عنوان یک ابزار جهانی و حتی تاثیرگذار در روابط روسیه با کشورهای دیگر اثر کمرنگ تری داشته و نمی توانست بیشتر از آنچه امروزه دارد خودش را نمایان کند. در واقع هرگونه حرکت روسیه در این مسیر تا صرفه قابل توجه اقتصادی نداشته باشد ، نمی تواند آن طور که باید و شاید خودش را نشان داده و تاثیرگذاری جدی ای داشته باشد. ضمن این که روسیه با دارا بودن بزرگترین ذخایر ثابت شده گاز در جهان هم به صورت بالقوه هم به صورت بالفعل می تواند حرف اول را در این عرصه زده و تا سالیان سال در آینده نیز بزند. روسها معتقدند که بحث آینده انرژی و امنیت آن - بویژه در عرصه گاز- در دست آنهاست. با قیمت پایین ، روسیه نمی تواند چنین ادعایی داشته باشد. این مساله مستلزم بالاتر بردن قیمت گاز و به تبع آن بالاتر بردن جایگاه روسیه به لحاظ اقتصادی و سیاسی در جهان است . موضوعی که هم اکنون مدتی است به صورت جدی و عملی در دستور کار آنها قرار دارد و آنها در این مسیر به هیچ کس و حتی نزدیکترین متفق سیاسی خودشان یعنی بلاروس نیز ترحم ننموده و گذشت نمی نمایند و آرام آرام و طی چند سال آتی سعی خواهند کرد این موضوع را در نزد تمامی مشتریان گاز خود جا انداخته و حکمفرما سازند. البته در اینجا توجه به این نکته ضروری است که شدت یافتن موضوع تعیین بهای گاز مابین روسیه و بلاروس بیشتر یک نوع نمایش است ، چراکه روابط دو کشور در سطح عملی و در مقطع فعلی (در تمامی سطوح و ابعاد) بسیار بالا بوده و راهبردی است . در حقیقت پوتین قصد دارد تا با اجرای این سناریو با نزدیکترین متفق سیاسی خود ، این مساله را به سایر کشورهای مشتری و مصرف کننده اصلی خریدار گاز روسیه نیز تعمیم دهد (بویژه در مجموعه سی آی اس) البته این پروسه در سال گذسته و از اوکراین و گرجستان شروع شده و یکی یکی شامل حال سایر کشورهای طرف حساب روسها خواهد شد.

تاثیر بالا رفتن قیمت انرژی نفت و گاز
در پویایی و تحرک جدی تر روسیه

ارائه گاز به قیمت واقعی و افزایش قیمت آن و پذیرش این مساله از سوی کشورهای مشتری گاز روسیه در اروپا و حتی قفقاز و برخی جمهوری های دیگر مشترک المنافع که نیازمند خرید گاز هستند، بدون شک منجر به بالاتر رفتن وابستگی های بیشتر این کشورها به روسیه خواهد شد. پوتین در دوره ریاست جمهوری اش در روسیه بر 2 شعار محوری تکیه داشته و دارد: اول - ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی در روسیه و دوم - ارتقای جایگاه روسیه در جهان امروز و معادلات بین المللی وی طی این دوره و تا به امروز هم در حوزه سیاست با به دست گیری امور مناطق وابسته به روسیه و هم در حوزه اقتصاد با توجه به عزل و نصبهای انجام شده در گاز پروم و شکل دهی شاکله آن بر مبنای خواست خودش ، توانسته است قدرت و اقتدار را در این جمهوری فدراتیو در دست خود حفظ کند. در بحث گاز بویژه در فصل سرما و به واسطه نیاز مشتریان به گاز روسیه ، روسها حداکثر بهره برداری را تا به امروز به نفع خودشان در ابعاد گوناگون نموده و حتی به دلیل احتیاج بیشتر مشتریان در فصل سرما در این عرصه یکه تازی نیز می نمایند.

نقش گازپروم در رفتار کرملین : با بال و پر دادن به موضوع گاز و در کانون توجه قرار گرفتن شرکت گاز پروم در روسیه و تعیین کننده بودن آن در روابط روسیه با برخی از کشورها عده ای از تحلیلگران سیاسی و اقتصادی در روسیه بر این باورند که پوتین قصد دارد با مهیا کردن زمینه لازم در این عرصه و بالاتر بردن تاثیرگذاری و نفوذ گاز پروم در معادلات داخلی و خارجی روسیه ، پس از اتمام دومین دوره ریاست جمهوری اش در سال 2008 میلادی ، ریاست یا هدایت پشت پرده گاز پروم را خود شخصا به عهده بگیرد و سکان دار هدایت آن در مسیر تعیین شده و شکل گرفته (در طی سالهای قبل توسط خود وی) شود. تا بدین گونه با به دست گیری سکان هدایت گاز پروم به ادامه حیات سیاسی و اقتصادی خود در روسیه - به عنوان یکی از افراد کلیدی تاثیرگذار و بازیگر اصلی در عرصه داخلی و خارجی و حتی سطح بین المللی - ادامه دهد. طرح و انتشار طرحهای دیگری نظیر بحث ایجاد اوپک گازی ، نیز در واقع اقدامی در جهت تحکیم موقعیت روسیه و گاز پروم و حرکتی در جهت ایجاد ثبات و تثبیت طرح پوتین در این راستا است. رویایی که پوتین با تحقق آن ، رویای سیطره یافتن بر گاز جهان با استفاده از گاز پروم را در سرش دارد.

داریوش صفرنژاد