یارانه ؛ درمان مقطعی

از دیدگاه اقتصادی و اجتماعی یارانه ها دارای 2 هدف یعنی کمک به فقرا و منطقی کردن فاصله دهکهای درآمد بالا و پایین هستند. هدف یارانه ها تقویت ثروت گروههای پایین درآمدی از طریق کمکهای انتقالی یارانه ای است.
به عبارتی عدالت به معنای پرداخت یارانه به طبقات پایین درآمدی برای کاهش فاصله دو طبقه بالا و پایین است ؛ در حالی که در کشور ما فاصله طبقاتی بسیار چشمگیر شده است.
به طوری که به گفته مدیرکل دفتر امور رفاه اجتماعی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، در حال حاضر در آمد دهک بالا حدود 17.5 تا 18 برابر درآمد دهک پایین جامعه است که این رقم در کشورهای همسایه ایران نظیر ترکیه و پاکستان در حدود 8 تا 9 درصد است و منطقی ترین حالت آن باید کمتر از 10 درصد باشد.
دکتر نیکو اقبال کارشناس اقتصاد درباره اختصاص یارانه ها می گوید: یارانه ، تامین حداقل زندگی قشر فقیر هر جامعه است. بنابراین دلیلی وجود ندارد که افراد مرفه جامعه مثلا نان را با قیمت بسیار ارزان خریداری کنند. اگر نان 200 تومان است ، آنها توان پرداخت حداقل 500 تومان را هم دارند بنابراین دولت باید شرایطی را فراهم کند که فقط و فقط اقشار کم درآمد از یارانه ها استفاده کنند.
وی درخصوص رقم یارانه نقدی 25 تا 50 هزار تومان به اقشار محروم می افزاید: پیش بینی این رقمها برای اقشار کم درآمد بسیار منطقی است و اگر طی برنامه ای به صورت یکسان بین نیازمندان تقسیم شود، موفق تر خواهد بود؛ اما ما معتقدیم برنامه ریزان معمولا دارای فکر و ایده و بسیار منطقی هستند، اما یک ایده ، زمانی صحیح است که در اجرا موفق باشد.
وی ادامه می دهد: در کشور ما طی دو دهه توجه به اقشار کم درآمد و تغییراتی در روند یارانه وجود داشته ؛ اما در عمل کار خاصی صورت نگرفته است. یارانه ها ثروتمند و فقیر را به صورت یکسان پوشش می دهد. باید دید اختصاص مبلغ 25 هزار تومان در یک خانواده نیازمند تا چه حد امکانات ایجاد می کند. آیا جز این است که تقاضا را برای خرید افزایش می دهد؛ زمانی که تقاضا برای خرید افزایش یابد و با وجود کمبود در عرضه کالا و کاهش تولید آن وقت ما فقط با تورم لجام گسیخته مواجه خواهیم بود.
گفتنی است که در ابتدای هر سال ما شاهد افزایش قیمتها در کالاها و خدمات بوده ایم. افزایش قیمتها و سیر صعودی تورم از یک طرف و نگرانی از افزایش قیمتها و به تبع آن تقاضا برای کالاها و خدمات از سوی دیگر به افزایش تورم دامن می زند و اقشار محروم و طبقه کم درآمد هستند که آسیب می بینند. دولت هم برای مقابله با این رویه راهکارهایی را برای کمک به این بخش از جامعه ارائه می کند.
نیکو اقبال می گوید: این که ما به صورت صرف رقم ریالی را به منظور حمایت از اقشار آسیب پذیر لحاظ کنیم ، تنها به افزایش تورم کمک کردیم ؛ زیرا شرایط تقاضا و خرید بیشتر را فراهم نموده ایم. باید ابتدا در جهت هدفمند کردن یارانه بازدهی تولید را بالا ببریم. یعنی پیش از این که به اقشار ضعیف برسیم ، در ماورای آن به بازدهی تولید و افزایش کارایی تولید توجه کنیم.
وی می افزاید: اگر اقتصاد کشور به سمت افزایش تولید و حمایت از تولید حرکت کند به طوری که رقابت در بازارهای جهانی را افزایش دهد و به توسعه پایدار برسد. در نتیجه این حمایت ها به مصرف کننده و اقشار محروم خواهد رسید و تولیدکننده به کیفیت و کاهش قیمت و افزایش تولید خواهد رسید. در آخر محصول با قیمت تمام شده کمتری به مصرف کننده بدون واسطه منتقل می شود.
وی تاکید می کند: چرا ما باید به این موضوع بیندیشیم که از لحاظ اعتباری به اقشار آسیب پذیر کمک کنیم؛ البته این نسخه های کوتاه مدت شاید مناسب باشد، اما تا کی؛ هدف اصلی در توسعه پایدار، دادن یارانه به تولیدکننده است که در نهایت با پیشرفت موسسات اقتصادی مصرف کنندگان منتفع می شود.
کارشناسان اقتصادی معتقدند یارانه ها یک دیدگاه کوتاه مدت اجرای عدالت اقتصادی دارند.
هدفمندکردن یارانه ها به معنای افزایش تولید و حمایت از موسسات اقتصادی و کسانی است که در جهت توسعه اقتصادی و تولید گام برمی دارند.
نیکو اقبال می گوید: یارانه اختصاص یافته به اقشار پردرآمد باید حذف شود و اگر بخشی از یارانه ها هم حذف شود، درآمد هنگفتی نصیب دولت خواهد شد، بنابراین دولت می تواند ظرفیت تولیدی را افزایش داده و این درآمدها را در جهت بهبود روند تولید به کار برد.

اصلاح نظام قیمت ها بحث هدفمند کردن یارانه در ایران ابتدا در برنامه سوم توسعه مطرح شد که متاسفانه به دلیل مشکلات اجرایی موجود عملی نشد اما در برنامه چهارم توسعه بار دیگر اما به شکل جدی با تصویب قانون نظام جامعه رفاه و تامین اجتماعی و تشکیل وزارت رفاه و تامین اجتماعی مطرح شد. بتازگی نیز دولت تصمیم به پرداخت حداقل ماهانه 25 هزار تومان و حداکثر 50 هزار تومان یارانه نقدی به اقشار کم درآمد و آسیب پذیر گرفته است. اگرچه بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران اقتصادی پرداخت مستقیم و نقدی یارانه ها به افراد جامعه را روشی اصولی و اقتصادی نمی دانند، بلکه معتقدند پرداخت نقدی یارانه به معنای تزریق پول و نقدینگی به جامعه است که بدون ایجاد زمینه کسب و کار متناسب با آن بشدت تورم زا خواهد بود؛ به اعتقاد آنان بهترین راه حل پرداخت یارانه ، ایجاد سیستم اجتماعی کارا و پویاست ، زیرا لازمه بحث هدفمند کردن یارانه ها، اصلاح نظام قیمتها و شفاف سازی است که نیاز به ایجاد قدرت خرید برای اقشار ضعیف جامعه دارد

از سوی دیگر می توانیم در روند مالیات ها تغییراتی به وجود آوریم یا برای مقابله با افزایش تورم مزد حقوق بگیران را افزایش دهیم . در نتیجه هیچ تورمی ایجاد نخواهد شد؛ زیرا عرضه کالاها با حمایت از تولیدکننده مهیا بوده و تقاضا هم به دلیل درآمد بالا وجود داشته و تعادل عرضه و تقاضا، تورم را متعادل خواهد کرد.
این کارشناس اقتصاد معتقد است : با شرایط موجود شاید لازم باشد یک تا دو دهه مبحث یارانه ها را برای اقشار ضعیف پیاده کنیم. مثلا 60 درصد از درآمد را به صورت یارانه به اقشار کم درآمد اختصاص دهیم و 40 درصد را به سمت تولید سرازیر کنیم ، اما پس از آن دوره با حذف یارانه ها دیگر مشکلی نخواهیم داشت و اقشار ضعیف و قوی از بین خواهند رفت.

حذف یارانه!

آیا یارانه ها را می توان حذف کرد؛ اگر در این دوره به کلی یارانه ها حذف شود، مردم بر فرض می توانند بنزین را لیتری 1000 تومان یا نان را به جای 200 تومان 500 تا 600 تومان خریداری کنند. شاید بتوانیم بگوییم که تورم غیرقابل جبرانی اقتصاد را در بر خواهد گرفت . اما عده ای از کارشناسان طی نظریه ای موافق این طرح بوده اند. آنها معتقدند اگر مردم فقیر و غنی نان را به قیمت 500 تومان بخرند، در نتیجه دورریز نان در سبد خانوار آنها کمتر خواهد بود یا بنزین اگر گران شود، در مصرف آن صرفه جویی خواهد شد. یعنی مصرف و تقاضا برای خرید ساماندهی می شود و تورم کاهش خواهد یافت .نیکو اقبال می گوید: یارانه اگر هدفمند شود و بخشی از درآمدها به جای اختصاص یارانه به بخش تولید برود و یارانه مصرف کنندگان حذف شود، به نوعی مبارزه با تورم است و پایه های ضدتورمی در کشور ایجاد می شود.
وی می گوید: اختصاص رقمهای اضافی به اقشار آسیب پذیر برای نظام اقتصادی تورم زای ما فقط تورم ایجاد می کند و با گذشت مدتی تمام آن رقم 25 هزارتومان با وجود تورم خورده می شود در نتیجه آب در هاون کوبیدن است. اگر در کنار این کمکها توسعه پایدار نادیده گرفته شود این کمکها تورم را افزایش می دهد.
هدفمند کردن یارانه ها به معنی حذف آن نیست ، بلکه پرداخت آن به اقشار پایینی جامعه است. براساس لایحه ای که توسط وزارت رفاه و تامین اجتماعی تدوین می شود، حسابی مشخص و شفاف ایجاد شده که بر مبنای آن هر یارانه ای که هدفمند شد، معادل آن به این حساب واریز می شود و سپس از این حساب به فقرا و محرومان یارانه پرداخت می شود.
از سوی دیگر افزایش مالیات ها و سازماندهی آنها نیز می تواند در درآمدزایی دولت نقش داشته باشد. دریافت مالیات ها در ایران حساب شده نیست و اقشار پردرآمد همچنان غنی تر و کم درآمدها آسیب پذیرتر می شوند.
مدیرکل دفتر امور رفاه اجتماعی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در مصاحبه ای اعلام می کند در ایران مالیاتی به نام مالیات رفاه وجود ندارد. دریافت مالیات در برخی از کشورها به دو دسته تقسیم می شود؛ اول مالیات معمولی است که تمام مردم می پردازند، دوم مالیات رفاه است. بدان معنی که از اقشار پردرآمد به دلیل مصرف بیشتر کالاهای تجملی و گران ، مالیات اخذ می شود.
در برخی از کشورها نظیر سوئیس مالیات رفاه به برخی از کالاها مانند سیگار، مشروبات الکلی و نوشیدنی ها اختصاص می یابد که درصد بالایی از قیمت آنها را تشکیل می دهد. مالیات ویژه رفاه اجتماعی به طور کامل در ایران اجرا نشده است.
در کل می توان این گونه نتیجه گرفت که اگر تولیدکننده و یک موسسه اقتصادی در جهت توسعه و رفاه و تولید انبوه گام بردارد، مصرف کننده نیز آسیبی نخواهد دید. کمک به اقشار آسیب پذیر حال از محل درآمد نفتی در جهت عدالت اجتماعی می تواند مناسب باشد اما برای طولانی مدت نسخه مناسبی نیست. کاهش تورم و توازن در عرضه و تقاضا می تواند نابرابری ها و فاصله طبقاتی را از بین ببرد. با وجود این شرایط اگر همچنان به مصرف کننده توجه شود و درآمدها به جای این که به سوی توسعه اقتصادی برود، بین فقرا تقسیم شود، فقط تورم را موجب می شود. اگر فقط بخشی از درآمدها را به تولید سرازیر کنیم ، شاید بتوان گفت در مسیر هدفمند کردن یارانه ها ادامه راه می دهیم.

مریم بابایی