پیدایش رادیو در ایران

در اواخر سال 1324 فرقه دموکرات‌، خواهان یک دستگاه فرستنده رادیو برای تبلیغ اهداف خود که در حقیقت پس از خودمختاری به دست آمده متعاقب حوادث 21 آذر 1325،‌ همه‌پرسی اجباری و جدایی از ایران بود، شد. دولت شوروی در آن زمان هزاران وسیله جنگی و ارتباطی و رزمی از هواپیما و تانک و توپ و زره‌پوش و خمپاره‌انداز تا فرستنده رادیو و آمبولانس و خواربار از محل کمک‌های آمریکا که در بندرشاهپور (بندر امام‌خمینی) و بندر خرمشهر تخلیه شده به وسیله 4000 کامیون ایرانی اجاره شده به وسیله شرکت U.K.C.C به شوروی فرستاده می‌شد، در اختیار داشت. روس‌ها یک فرستنده رادیویی ساخته آمریکا به نام R.C.A در اختیار فرقه دموکرات گذاشتند.

پس از سقوط فرقه دموکرات در 21 آذر 1325، این رادیو به اداره‌کل تبلیغات و انتشارات داده شد، در ارومیه نیز مهندس نخجوانی نامی شخصا یک فرستنده رادیویی یک کیلوواتی ساخته بود که مردم ارومیه نیز از برنامه‌های رادیو استفاده می‌کردند. باتوجه به تبلیغات شدید فرقه دموکرات که از آن سوی مرز در باکو فرستنده‌ای به نام رادیو فرقه دموکرات، دولت لزوم تاسیس فرستنده در نواحی مرزی را دریافته، اما نه متخصص کافی و نه بودجه زیادی داشتند بنابراین از لشکرهای دوازده‌گانه ارتش که مجهز به بی‌سیم بودند خواسته شد در رشت، گرگان، مشهد ، کرمانشاه، شیراز، اصفهان، خرم‌آباد و اهواز رادیو تاسیس کنند. شرکت نفت انگلیس و ایران نیز در حال راه‌اندازی رادیویی به نام نفت آبادان بود که آن نیز در حدود سال 1328 تاسیس شد.

این رادیوها از بی‌سیم لشکرها فقط هفته‌ای چند ساعت شب‌ها استفاده می‌کردند.

آن موقع امور فنی رادیوهای کشور با وزارت پست و تلگراف بود و هرجا که لشکرها کوتاه می‌آمدند، وزارت پست و تلگراف ساعاتی از هفته را در اختیار اداره کل تبلیغات و انتشارات می‌گذاشت. شیراز در سال 1328 دارای فرستنده غیرارتشی شد و در طول سال‌های بعد کم‌کم رادیو سر و سامانی گرفت و وقتی در سال 1330 نفت ایران ملی شد، اهمیت رادیو که احساسات و تظاهرات عمومی ملت ایران را منعکس می‌کرد و صدای آن با کمک فرستنده‌های وزارت پست و تلگراف و بی‌سیم ارتش تقریبا به سراسر کشور می‌رسید، نقش مهمی در اتحاد و یکپارچه کردن ملت ایران داشت. البته پارازیت‌های بیگانگان دائم ادامه داشت. از سال 1329 امور خبری و ستادی رادیو تهران آن زمان در ساختمان نوبنایی در میدان ارک که تازه ساخته شده بود، مستقر شد و اخبار و مسائل خبری و فوری از استودیوهای شهر گفته می‌شد. تمام برنامه‌ها زنده بود و از ضبط‌صوت که در سال 1306 آلمانی‌ها دو دستگاه سیمی آن را به دولت ایران اهدا کرده بودند، خبری نبود.

بعضی از صداها و نطق‌های مهم را روی صفحه ضبط می‌کردند. در سال 1319 هنگام راه‌اندازی رادیو ایران کمپانی‌ تلفونکن دو دستگاه ضبط صدای سیمی دیگر به رادیو اهدا کرد که قرار بود نطق‌های رجال و مجلسیان روی آنها ضبط شود، اما آن دو دستگاه هم مفقود شد و گویا در دربار چند تن از شاهزادگان به داشتن آن رغبت نشان دادند، امانت به دربار برده شد و دیگر بازنگشت.

بعضی از صفحات سخنرانی‌های شاه و قوام‌السلطنه روی صفحه ضبط شده که من نمی‌دانم موجود است یا نه؟

اما از سال 1328 پس از این‌که ایران در فهرست کشورهایی قرار گرفت که باید بدانها کمک مالی و ابزار و ادوات شود، چند دستگاه ضبط صوت ریلی بسیار قوی که از نظر حجم و اندازه هم شبیه یک چمدان بودند به اداره کل تبلیغات و انتشارات تحویل داده شد که متن نطق مرحوم دکتر مصدق و مرحوم آیت‌الله کاشانی و عده‌ای از نمایندگان روی نوارهای ریلی ضبط شده و موجود است.

خسرو معتضد
مورخ