معراج نگارگری ایرانی

یکی از این آثار که از آن می‌توان با عنوان کتاب صلح یاد کرد شاهنامه تهماسبی است که از طرف دربار ایران به دربار عثمانی اهدا می‌شود و از تنش و جنگ میان دو دولت تا سال‌ها جلوگیری می‌کند. سرپرست نگارگری صفحه نخست این شاهنامه که به روایتی باارزش‌ترین اثر جهان اسلام در حال حاضر است نگارگری نابغه به نام نظام‌الدین سلطان محمد تبریزی است.

مستند سلطان محمد نقاش ساخته سیدوحید حسینی نامی به این نگارگر بزرگ تاریخ ایران و البته تابلوی مهم او که در کتاب خمسه نظامی تهماسبی خلق کرده، می‌پردازد؛ تابلویی با موضوع معراج حضرت رسول اکرم(ص) که به روایتی بهترین و زیباترین تابلوی معراج تاریخ نگارگری ایران است. محمد نقاش در دوران جوانی از مکتب استادی همچون کمال‌الدین بهزاد که مشهورترین نگارگر تاریخ هنر ایران است بهره می‌برد و سپس به دستور شاه اسماعیل معلم تهماسب جوان می‌شود و هنگامی که تهماسب بر تخت شاهی می‌نشیند ریاست کارگاه‌های سلطنتی به او واگذار می‌شود.

تابلوی معراج همان‌طور که از نامش پیداست به معراج حضرت رسول پرداخته و علاوه بر وجود قدسی ایشان که صورتی با نوری سفید پوشانده شده دارد، 15 فرشته پیرامون ایشان نیز به تصویر کشیده شده است. تمام تمرکز اثر به سمت نقطه مرکزی یعنی پیامبر گرامی اسلام است که سوار بر یراق ترسیم شده است. این شاهکار نگارگری با رنگ‌های اصلی سفید لاجوردی و طلایی بیانگر یکی از مهم‌ترین اتفاقات تاریخ اسلام است. این معراج البته در تاریخ نگارگری ایران از قرن‌ها پیش تاکنون به تصویر کشیده شده، اما اثر استاد سلطان محمد سرآمد همه آنهاست.

فیلم مستند سلطان محمد از چند جهت می‌توانست اثر بهتر و گویاتری باشد. نخست این که فیلم مقدمه‌ای از هنر نگارنگری که به اشتباه مینیاتور گفته می‌شود بیان نمی‌کند و بی‌مقدمه سراغ موضوع اصلی می‌رود. این نکته باعث می‌شود مخاطب بدون آگاهی با موضوعی روبه‌رو شود که تخصصی است و هنری خاص و زیبا که در این سال‌ها بیشتر جنبه تزئینی به خود گرفته است. دوم این که زمان فیلم می‌توانست با توجه به امکانات موضوع طولانی‌تر باشد. در حال حاضر زمان اثر در حدود 30 دقیقه است که امکان افزایش را داشته، اما در همین زمان کوتاه هم مستندساز می‌تواند اهمیت موضوع را به مخاطب را انتقال دهد. کارشناسانی که در این اثر روبه‌روی دوربین از آثار این استاد بزرگ و البته اثر معراج می‌گویند خود هنرمندی توانا هستند و به همین دلیل به شکلی تخصصی درباره نگارگری و البته خالق این اثر جاودانه می‌گویند. یکی از نکات خوب و زیبای اینفیلم استفاده از تصاویر متحرک است که با شیوه‌ای خلاقانه همان کاراکترهای درون اثر به حرکت در می‌آیند و گویی تصویری سه‌بعدی را به نمایش درمی‌آورد. سلطان محمد نقاش به دوره دوم مکتب تبریز تعلق دارد و حاصل سال‌ها تلاش و هنرمندی او را می‌توان هم‌اکنون در موزه‌های مهم دنیا مشاهده کرد. یکی از موضوعاتی که این مستند به دلیل زمان کوتاهش به آن نمی‌پردازد سرنوشت بسیاری از آثار نگارگری ایرانی و خصوصا شاهنامه تهماسبی است که در قرن گذشته چند تکه شده و هر کدام از این قسمت‌ها هم‌اکنون در موزه‌ای در اروپا به نمایش درآمده است. این نکته تلخ نشان می‌دهد دنیای غرب بخوبی به ارزش آثار هنری ایران واقف است و متاسفانه از غفلت تاریخی ما استفاده می‌کند. این غفلت در دوران معاصر می‌تواند در گام اول با ساخت مستندهای حرفه‌ای و ارائه در جشنواره‌های جهانی فیلم تا حدودی جبران شود و به همین دلیل فیلم مستند می‌تواند معرف خوبی برای هنر و نگارگری ایرانی باشد.

در طول قرن‌های متمادی چه بسیار هنرمندانی در ایران تلاش کرده‌اند تا پیامی مبتنی بر فرهنگ پارسی به جهانیان بفرستند و حیرت‌انگیز این که یک کتاب با نقوشی ‌بی‌نظیر و اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی از یک جنگ طولانی جلوگیری می‌کند؛ کتابی که در همه تاریخ کتاب صلح خواهد بود.

علیرضا قاسم بریشی