محبوبیت رو به افول

در همین رابطه ابوالحسن خلج منفرد، رایزن فرهنگی سابق ایران در ترکیه در گفت‌وگو با جام سیاست پیش‌بینی می‌کند تلاش ترکیه برای بهبود روابط با اسرائیل محبوبیت ترک‌ها را کم خواهد کرد، در داخل هم حزب عدالت و توسعه در درازمدت با چالش مواجه و طرفدارانش کم خواهند شد، زیرا یکی از شعارهای حزب، مخالفت با اسرائیل بود و اردوغان از این موضعش خیلی بهره‌برداری کرده بود تا آرای مسلمانان را جذب کند؛ همچنین به واسطه برقراری رابطه با اسرائیل در منطقه هم محبوبیت ترکیه کم خواهد شد.

سیاست‌های چند سال اخیر ترکیه را در قبال همسایگانش چطور ارزیابی می‌کنید و این سیاست‌ها چه تاثیری در جایگاه این کشور در منطقه گذاشته است؟

زمانی که حزب عدالت و توسعه در ترکیه به قدرت رسید تحولاتی در سیاست داخلی و خارجی این کشور به صورت جدی به‌وجود آمد، در سیاست داخلی سعی کرد در ظاهر به عنوان یک حزب فراگیر و عملگرا ظاهر شود به این معنا که در ترکیه شکاف‌های اجتماعی جدی ازقدیم وجود داشته و دارد ازجمله شکاف قومی بین اقوام مخصوصا ترک و کرد که از گذشته همه دولت‌ها با آن مواجه بودند، همچنین شکاف مذهبی جدی بین علوی‌ها و سنی‌ها وجود داشت؛ شکاف جدی بعدی شکاف اقتصادی بین کسانی که ترک‌های سفید می‌گفتند و ببرهای آناتولی که گروه دوم در شرق و مرکز ترکیه و گروه اول در غرب ترکیه زندگی می‌کردند؛ شکاف دیگر فکری و سیاسی بین جریان لاییک و اسلامگرا بود، در حقیقت کمالیست‌ها و اسلامگرایان شکاف جدی داشتند، بسیاری از این شکاف‌ها در مقاطعی موجب مشکلات جدی برای ترکیه شده بود.

نقطه قوت حزب عدالت و توسعه این بود زمانی که سرکار آمد تلاش کرد سیاستی در پیش گیرد که تمام رای‌دهندگان ترکیه را در گروه‌های مختلف به سمت خود جلب کرده و شکاف‌ها را ترمیم کند یعنی مثلا بین کمالیست‌ها و اسلامگرایان؛ زمانی که اردوغان در ابتدا سرکارآمد اعلام کرد جامه اسلامگرایی را از تنم جدا کردم و در آغاز حکومتش عملگرایانه نشان داد و اعلام کرد می‌خواهم به اتحادیه اروپا بپیوندم؛ با این سیاست‌ها سعی کرد لاییک‌ها و اسلامگرایان را به خود نزدیک کند، در مورد علوی‌ها نیز سعی کرد اقداماتی در جهت نزدیکی آنها به خود انجام دهد، درمورد کردها هم سیاست‌های خوبی را از جمله راه‌اندازی تلویزیون کردی و... در پیش گرفت، در سیاست داخلی دولت عدالت و توسعه تلاش کرد با اتخاذ سیاست فراگیر و ظهور حزب به‌عنوان حزب فراگیر همه گروه‌ها را به خود نزدیک کرده و جلب توجه کند.

در سیاست خارجی شاهد چه اقداماتی از سوی دولت عدالت و توسعه در این مقطع بودیم؟

در سیاست خارجی هم دقیقا همین اقدام را انجام داد، در عین حال که اعلام کرد برای حزب پیوستن به اتحادیه اروپا هدف اصلی است، ولی تلاش کرد با کشورهای همسایه نیز سیاست سازنده‌ای در پیش گیرد، آن زمان داوود اوغلو که طراح سیاست خارجی بود طرحی را تحت عنوان صفر مشکل با همسایگان مطرح کرد، یعنی بنا را با همه همسایگان برمبنای سیاست سازنده گذاشت، اردوغان آن زمان طرحی را با عنوان شامگن در مقابل شینگن گذاشت و اعلام کرد ایران، ترکیه، عراق و سوریه می‌توانند مرزهایشان را بردارند و بدون ویزا ملت‌ها رفت و آمد کنند. وی سعی کرد رابطه ترکیه را با ارمنستان و حتی یونان بهبود بخشد و در موضوع قبرس نیز ابتکاراتی داشته باشد.

در آن مقطع یعنی فاصله بین سال‌های 2002 تا حدود سال 2009 سیاست موفقی بود، در داخل حزب عدالت و توسعه اقتدار یافت و مخالفانش را کنار زد، ارتش همچنین لاییک‌ها را تضعیف کرد و وضعیت اقتصادی فوق‌العاده خوبی در آن مقطع برقرار شد و برخی می‌گفتند حتی رشد 8 درصد را نیز ترکیه تجربه کرد؛ در روابط خارجی با ایران و کشورهای منطقه روابط خوبی داشت تا این‌که از سال 2010 هم در داخل دولت حزب آرام‌آرام در سیاست داخلی و خارجی تحولاتی ایجاد شد و چالش‌های دولت ترکیه در داخل و خارج گسترش یافت، در داخل ماجرای پارک گزی ایجاد شد و ترکیه دو ماه متشنج بود که در آن سال‌ها در ترکیه بودم در سیاست خارجی هم در رابطه با عراق و سوریه زمانی که به قول خودشان بهارعربی آغاز شد دولت ترکیه اقتدار هم یافته بود و تصور می‌کرد زمان توسعه قدرت منطقه‌ای ترکیه آغاز شده است.

در حال حاضر ناآرامی‌های داخل ترکیه تا چه‌اندازه معلول حمایت‌های آنکارا از تروریست‌ها است؟ و به عبارتی آیا مردم این کشور تاوان حمایت دولتشان از تروریست‌ها را پرداخت می‌کنند؟

وقتی که دولت ترکیه با مشکل مواجه شد، تروریست‌ها هم دوست و دشمن نمی‌شناسند، در هر جا که لازم بدانند، مخصوصا اگر اصل را بر این بگذاریم که بخشی از این جریان‌ها به طور غیر مستقیم توسط صهیونیست‌ها اداره و هدایت می‌شوند طبیعتا می‌توان گفت که اینها می‌توانند برای تحت فشار گذاشتن بیشتر ترکیه دست به اقدامات تروریستی در این کشور بزنند، متاسفانه زمانی که فرمان سیاست خارجی در ترکیه به انحراف کشیده شد، تبعاتش دامن خود ترکیه را هم گرفت و امروز می‌بینیم آن‌گونه که ترکیه می‌گوید داعش دست به این جنایت‌ها در ترکیه می‌زند که امنیت، اقتصاد و توریسم ترکیه را هدف قرار داده است، بنابراین این فشارها باعث شده آرام آرام دولت ترکیه متوجه برخی قضایا شود.

چه دلایلی باعث شده است تا شاهد تحولی دوباره در سیاست خارجی ترکیه طی هفته‌های گذشته باشیم؟از جمله عذرخواهی ترکیه از روسیه و اخباری مربوط به بهبود رابطه ترکیه با اسرائیل.این در حالی است که یکی از شعارهای حزب عدالت و توسعه مخالفت با اسرائیل بود.

3 دلیل را می‌توان در این زمینه ذکر کرد ؛دلیل اول اقتصادی است، نقطه قوت اردوغان و حزب عدالت و توسعه وضعیت اقتصادی بود. توفیقات اقتصادی که این حزب برای ترکیه آورده بود، از سال 2011 با بحران سوریه و عراق و بحران در روابط عراق و ترکیه، آرام آرام اقتصاد ترکیه به مشکل خورد و روز‌به‌روز وضعیت اقتصادی نسبت‌به سال‌های قبل خراب شده و ارزش لیر بشدت پایین آمد و با به‌هم‌خوردن توریسم که صنعت مهمی در ترکیه بود باعث شد به دولت ترکیه فشار مضاعفی وارد شود و نقطه قوت حزب با چالش مواجه شود.

مساله بعدی وضعیت امنیت داخلی ترکیه است، این کشور درگیری‌های شدید با پ‌ک‌ک پیدا کرد گرچه در مقطعی حزب از این درگیری‌ها استفاده کرد و ملی‌گراها را به سمت خود جلب کرد، ولی در هر حال کشوری نا‌امن شده و هر روز شاهد تشییع جنازه سربازان شده بود که برای ترکیه گران تمام شده بود. همچنین آمریکایی‌ها و غربی‌ها برای برقراری رابطه ترکیه با اسرائیل به این کشور فشار وارد کردند اسرائیلی‌ها قطعا در قضایای داخلی ترکیه به دولت فشار می‌آوردند و محافلی در ترکیه نیز اعتقاد دارند در مسائل کردی هم اسرائیلی‌ها دخالت مستقیم دارند و از تروریست‌ها حمایت می‌کنند. زمانی که فشارها از طرف اسرائیل و آمریکا زیاد شد و ناامنی در داخل ایجاد و مشکل اقتصادی افزایش یافت، در این میان اتفاق دیگری هم رخ داد، اردوغان در داخل حزبش تسویه‌هایی انجام و مخالفانش را کنار گذاشت و همراهان خود را آورد و دولت بن علی را در ترکیه مستقر کرد که اقتضای شرایط جدید این بود که تحول در سیاست خارجی ترکیه ایجاد شود بنابراین ترکیه به سرعت از روسیه عذرخواهی کرد و نامه نوشت تا روابطش را مجددا ترمیم کند و فشارهای غربی‌ها هم باعث شد در مورد اسرائیل تجدید نظر کند و روابطش را بهبود ببخشد.

ترکیه از بهبود روابط با اسرائیل چه اهدافی را دنبال می‌کند؟ عکس‌العمل کشورهای منطقه نسبت به این اتفاق چه خواهد بود؟

یکی از این دلایل فشار غرب و آمریکا بود که از ترکیه می‌خواستند که روابطش را بهبود ببخشد دلیل دوم فشار اسرائیل بود؛ در نتیجه ترک‌ها به این نتیجه رسیدند که اسرائیل در ناامنی‌های داخلی ترکیه حضور دارد و برای کمرنگ کردن نقش اسرائیل سعی کردند روابط خود را بهبود ببخشند و از این طریق بتوانند نقش منفی اسرائیل را در ترکیه کمرنگ کنند و بعد هم مشکلات اقتصادی دولت ترکیه موجب این اقدام ترکیه شد؛ گرچه اسرائیل و ترکیه روابط تجاری را طی سال‌های گذشته قطع نکرده و حتی گسترش یافته بود، اما دلیل این‌که به طور علنی روابط برقرار شوداین است که تنها راه صادرات گاز اسرائیل به اروپا از طریق ترکیه است، ترکیه و اسرئیل علاقمند هستند که در این فضا قدم بردارند و منافعش به ترکیه خواهد رسید.

علت بعدی تلاش در جهت بهبود روابط با اسرائیل این است که به این ترتیب فشار غرب را کم می‌کند و هم منافع اقتصادی ایجاد می‌شود، البته این‌که در منطقه چه اتفاقی می‌افتد این است که تلاش ترکیه برای بهبود روابط با اسرائیل محبوبیت ترک‌ها را کم خواهد کرد، در داخل هم حزب در درازمدت با چالش مواجه و طرفدارانش کم خواهند شد زیرا یکی از شعارهای حزب مخالفت با اسرائیل بود و اردوغان از این موضعش خیلی بهره‌برداری کرده بود تا آرای مسلمانان را جذب کند؛ همچنین به واسطه برقراری رابطه با اسرائیل در منطقه هم محبوبیت ترکیه کم خواهد شد.

مریم شریف‌زاده/ روزنامه نگار