نگاه هفته
فصل جدید شبکه مستند
سینمای مستند به عنوان یک مدیوم یا حتی نوعی ژانر و گونه نمایشی ـ خبری ازجمله جذابترین آیتمهای تلویزیونی در همه جای دنیاست. اگر سینمای داستانی و قصه گو مظهر وجوه خیالی آدمی است، سینمای مستند نیز سویه حقیقتگرای وی را منعکس میکند؛ اولی بازنمایی واقعیت است و دومی نمایش حقیقت.
سینمای داستانی، مخاطب را سرگرم میکند و به او لذت میبخشد و سینمای مستند به وی آگاهی و روشنی میدهد؛ هرچند هر دو گونه مذکور میتواند واجد کارکردهای هم باشند. واقعیت این است که سینمای مستند همچون سینمای داستانی در کشور ما جای خود را باز نکرده و هنوز هم در نزد افکار عمومی فیلم مستند مترادف با راز بقاست. از سوی دیگر بحران اکران درباره فیلمهای مستند همواره گریبان این سینما را گرفته و اساسا مردم ما امکان این را نداشتند آثار مستند را بر پردههای سینما تماشا کنند یا برای دیدن فیلم مستند بلیت بخرند. به نظر میرسد شبکه مستند دوران آزمون و خطای خود را پشت سر گذاشته و اکنون آنقدر تجربه کسب کرده که پشتوانه محکمی برای یک جهش به جلو باشد. مستندهایی که دیگر صرفا راز بقا نیست، اما راز بقا شبکه مستند در این است که به تنوع ژانری در پخش مستند نیز ملتزم باشد تا اکثر سلیقهها بتوانند مستند مورد علاقه خود را از لابهلای برنامههای این شبکه پیدا کنند.
یکی از بهترین تمهیدات برای اینکه برنامههای شبکه مستند بتواند قوام و دوام یافته و علاوه بر جذب مخاطب بیشتر به تربیت سلیقه او هم بپردازد، تولیدات برنامههای نقد و بررسی مستند است. آیتمی که نیاز به آن بشدت احساس میشود اگرچه در گذشته شاهد برنامههایی از این قبیل بودیم، اما جای خالی آن حس میشود. حتی برنامهای که آثار جشنوارههای مستند را تحلیل کند نیز میتواند به شناخت و آگاهی مخاطب نسبت به اینگونه سینمایی و به درک بیشتر اینگونه جذاب بیش از پیش کمک کند.
یکی دیگر از این تمهیدات، نگاه موضوعی به مستند است که در واقع مبتنی بر ژانرشناسی مستند به شکل برنامهریزی شده به این حوزه پرداخته شود. فرضا جنگ را در نظر بگیریم مستند جنگی افزون بر وجوه سینمایی و هنری خود و اینکه درباره واقعیت اجتماعی و سیاسی گزارش میدهد، یک سند معتبر تاریخی از آن واقعه هم محسوب میشود که فراتر از یک اثر هنری میتوان به آن نگریست و ابزاری مناسب برای جنگشناسی یا مطالعات جامعهشناختی در اینباره است.
مستند جنگی برخلاف فیلم سینمایی دفاع مقدس صرفا بر ساخته خیالات و تصورات مؤلفانش نیست و بیشتر به بازنمایی خاطرات و خطرات واقعی در این تجربه دشوار میپردازد و آنچه که هست، عینا نشان میدهد. همین رویکرد را میتوان درباره مسائل اجتماعی مثل طلاق، اعتیاد و ترافیک و هزاران موضوع جذاب و مبتلا به جامعه انجام داد که علاوه بر ایجاد سرگرمی به آگاهی و نشر آن در سطح جامعه نیز پرداخته و چه بسا به حل مسائل و مشکلات اجتماعی نیز کمک میکند. شبکه مستند میتواند دریچهای به سوی فهم آگاهی و بهبود زندگی با تکیه بر این آگاهی باشد.
سید رضا صائمی
گفت و گو
