فساد، کمش هم زیاد است
حجت الاسلام والمسلمین سید ابراهیم رئیسی با این که چندان مسن نیست، اما به سبک روحانیان قدیم از مهمانانش با صبحانه پذیرایی می کند. صبحانه ای در امامزاده صالح و در دقایق انتظار برای گفتگو.
معاون اول قوه قضاییه با این که نامش بشدت با «قضا» پیوند خورده اما ازجمله مسوولانی است که به قضازدایی اعتقاد دارد.
این روحانی پرنفوذ در قوه قضاییه به سبک دوره ای که رئیس سازمان بازرسی کل کشور بود، هنوز پرحرارت با خبرنگاران صحبت و از کارنامه اش در آن دوره دفاع می کند: «با این که آن موقع ما هم در ساختار قوه قضاییه بودیم اما بشدت پرونده ها را پیگیری می کردیم.
یعنی بعد از ارسال پرونده باز هم نسبت به ماجرا حساس بودیم. خیلی ها از این ماجرا تعجب می کردند اما برای من عدالت از همه چیز مهمتر است.»
همین یک واژه (عدالت) باعث شده تا رئیسی یکی از ضرورت های کاری اش را در ریشه کن کردن هرگونه فسادی بداند: «ببینید با این که خیلی تلاش برای جلوگیری از رخنه هرگونه مشکلی در قوه قضاییه می شود، اما من معتقدم حتی فساد کم هم برای این قوه زیاد است چون ما امید مردم هستیم.»
البته معاون اول قوه قضاییه همین حساسیت ها را باعث بالا رفتن اعتماد مردم به دستگاه قضایی می داند. دستگاهی که پس از آمدن آیت الله هاشمی شاهرودی به ریاست آن حالا در حال گذراندن برنامه پنج ساله دوم توسعه قضایی است.
آغاز به کار آیت الله شاهرودی در قوه قضاییه با ورود یک عبارت جدید به ادبیات اجتماعی و سیاسی کشور همراه شد. جمله معروف ایشان با عنوان: «من ویرانه ای تحویل گرفتم.»
این روزها بارها و بارها به گوش می رسد. این ویرانه ای که تحویل گرفته و پس از آن با وعده اصلاحات در این قوه همراه شد، حالا در چه وضعی است؛
اصلاحات در دستگاه قضایی در ابعاد مختلفی آغاز شده است که یکی از بعدهای آن اصلاحات در ارتباط با کاهش ورود پرونده به دادگستری است.
طی سالیان گذشته دادگستری با افزایش ورودی پرونده مواجه بود. همین ورودی زیاد هم فرصت برنامه ریزی را می گرفت. در واقع ما هر چقدر نیرو از کارمند و قاضی و... می گرفتیم باز هم ورودی پرونده ها بیشتر بود.
آماری از افزایش این ورودی ها وجود دارد؛
به طور تقریبی پیش از آغاز فعالیت های ما ماهانه 10تا 15درصد ورودی پرونده ها افزایش می یافت.
به هر حال و به هر ترتیبی بود مطالعاتی انجام دادیم و به این نتیجه رسیدیم که کاهش ورود پرونده دو سه اقدام را می طلبد. اولین اقدام عبارت بود از این که قوانین و مقررات الزام می کند اختلافات و تخلفات فقط یک دور مورد بازنگری قرار بگیرد.
یعنی ما ببینیم اصلا جرمی هست و اگر هست باید حتما در عدلیه و دادگستری مورد بررسی قرار بگیرد؛ در بخش توسعه قضایی ، یکی از وظایف مهم این است که بررسی و بازنگری در تمامی مسائل صورت بگیرد؛ البته این ماجرا باید با نگاه قضازدایی به نحوی هم همراه بشود.
به هر حال این را باید بگویم که باید تا می شود مسائل را قضایی ندانیم. این کار بسیار خوبی است.
دومین مساله ای هم که باید به آن اشاره کنم ایجاد نهادهای شبه قضایی و داوری است که در قوه قضاییه طی چند سال گذشته اتفاق افتاده است ؛ مثلا همین شورای حل اختلاف که در حال حاضر ایجاد شده را در نظر بگیرید. این شورا با هدف گسترش فرهنگ صلح ایجاد شد و تا بشود باید آن را تقویت کنیم.
اصلا بگذارید به نکته ای اشاره کنم ، امسال چون سال مشارکت عمومی است در واقع بهترین جلوه اش در دستگاه قضایی در همین شورای حل اختلاف متبلور شد.
الان قریب به 80هزار نفر از آحاد مختلف مردم با تحصیلات متفاوت و در شهر و روستا به شوراهای حل اختلاف آمدند.
اصلا ایده این شورای حل اختلاف از کجا آمد؛
ببینید صلح و سازش هم ریشه در فرهنگ دینی ما و هم فرهنگ ملی ما دارد. مثلا از قدیم هم می گفتند اگر میان زن و شوهر اختلاف پیش می آید باید آن را در جمع ریش سفیدان حل کرد. در واقع ما می خواستیم با این شوراهای حل اختلاف صلح و سازش را میان مردم نهادینه کنیم.
نتیجه تشکیل این شوراها تا امروز چطور بوده است؛
امروز به هر حال شورای حل اختلاف پاسخ بسیار خوبی به ما داده و درصد پرونده های ورودی به دادگستری کاهش یافته است. اصلا بگذارید به زبان دیگر بگویم. ببینید، صلح حکم واقعی است و حکم دادگستری ظاهری است.
به نظر ما هم حکمی ارزش بیشتری دارد که سرشار از رضایت طرفین است. همیشه صلح و سازش قوی تر است. این نکته در قرآن کریم هم مطرح شده و قرآن هم حل بعضی مشکلات مانند مشکلات خانواده را به حکمیت موکول کرده است.
در واقع با این که مثلا درباره خانواده و روابط زناشویی مساله ای حقوقی به نام زوجیت هم وجود دارد، اما اصل به قول قرآن کریم رحمت و مودت است. شما قضاوت کنید، آیا واقعا راه حل ارتباط زناشویی که قرآن از آن با عنوان رحمت و مودت نام برده حکم دادگاه است؛
به نظر ما شورای حل اختلاف در مسائل مالی و خانوادگی که جنبه حق الناس دارد واقعا می تواند کارگشا باشد.
شما در هر صنفی که دقت کنید می بینید وقتی 2نفر با هم مشکل مالی دارند برای مثال رئیس آن صنف یا ریش سفید کسبه می آید به یک طرف می گوید تو چند روز چک را به اجرا نگذار پول جور می شود و... اینها همه نشان از برنامه ریزی ها دارد.
در حال حاضر هم قانون حل اختلاف در مجلس شورای اسلامی هم مطرح است ؛ البته از نظر دور نکنیم که نهاد تازه تاسیس مشکلاتی مثل آموزش و... هم دارد که دایم ما در حال مطالعه و رفع آنها هستیم.
در حوزه اصلاحات قضایی از احیای دادسراها نگفتید.
بله حتما. مساله سومی که باید به آن اشاره کنم ضرورت احیای دادسراها بود که هم مسوولان قضایی و هم مردم به آن رسیدند. در این سالها و براساس اصلاحات ، دادسراها هم احیا شدند.
اکنون در تمام کشور دادسرا وجود دارد و دادستان و دادیار و... مشغول به کارند. طی سالهای گذشته واقعا نبود دادسرا به شکل یک حلقه مفقوده برای ساختار قضایی درآمده بود؛ اما با شروع فعالیت ها دادسراها احیا شد که بسرعت نشان داد چه نقش مهمی در کاهش ورودی پرونده به دادگستری می تواند داشته باشد.
در حال حاضر تقریبا نیمی از پرونده ها در دادسرا تمام می شود؛ البته این را هم بگویم که در مسائل حقوقی به دادسرا نیازی نیست ، اما در مسائل کیفری دادسرا نقش بسیار مهمی دارد.
با همه این توضیحات شما و با این که درباره برنامه پنجساله دوم توسعه قضایی خیلی چیزها شنیده ایم و می دانیم یکی از مبانی اصلی آن هم رفع اطاله دادرسی است ، اما هنوز و با این اقدامات شما مشکلات وجود دارد.
بله. یکی از دغدغه های جدی ما هم مشکل اطاله دادرسی است که باید رفع شود، البته اطاله دادرسی ریشه ای هم بیرون از دستگاه قضایی دارد. برای همین کار کارشناسی بسیار گسترده ای در قوه قضاییه انجام شده که بدانیم علل اطاله دادرسی چیست.
به هر حال ما در تلاش برای رفع این مشکل هستیم، اما در پاسخ به پرسش شما باید به 2 نکته اشاره کنم. اول مبحث حق (چه حق الناس و چه حق الله) و دوم مساله فصل خصومت یا سرعت در رسیدگی است.
ما به هر حال باید یک نظام قضایی تعریف کنیم که هم قدرت داشته باشد و هم سرعت. در عین حال هیچ کدام هم نباید فدای دیگری شود.
ما باید فرآیند دادرسی را کوتاه کنیم ؛ اما باید توجه کرد که اگر این فرآیند کوتاه شود آیا به احقاق حق توجه درستی می شود. (البته این را هم داخل پرانتز بگویم که یک اصول تشکیلات قضایی است که دارد همه چیز را در قوه قضاییه بازبینی می کند) در حال حاضر ما یک دادگاه ابتدایی و بدوی داریم ، اما چه کنیم که حکم این دادگاه ها از قدرتی برخوردار باشد که در مراحل بعدی و توسط قاضی دیگری نشکند؛ ما معتقدیم حتی به جای یک قاضی باید چند قاضی باشد.
در نظر فقها و جامعه هم این کار بسیار خوبی است ؛ اما در حال حاضر پس از رای دادگاه ، دادگاه تجدیدنظر هم وجود دارد که وظیفه استیناف را به عهده دارد.
با این همه اما گاهی دیوان عالی کشور هم وارد این مراحل می شود، در حالی که دیوان عالی کشور به قول حقوقدانان کار تمیز است نه استیناف. در واقع کار اینها،کار شکلی است نه چیز دیگر.
برنامه شما برای این وضعیت چیست؛
در این وضعیت شعب تشخیص باید به کار اصلی خود برسند و دیوان عالی کشور همان عقیده ای را که گفتم عملی کند. در عین حال پرونده نباید از 2مرحله بیشتر باشد؛ البته استثنایی هم برای پرونده هایی که حکم سنگین دارند باید قائل شد.
پرونده هایی که از نظر افکار عمومی مهم تلقی می شوند را داخل این استثنا حساب کرده اید؛ بله این هم یکی از اهداف است ، اما این را هم بگویم که در نهایت ما باید فرآیند دادرسی را کوتاه کنیم. این کار به سرعت رسیدگی و جلوگیری از اطاله دادرسی کمک شایانی می کند؛ طرح این ماجرا هم بزودی تقدیم دولت و مجلس می شود.
در حال حاضر جلسات مسوولان قوه قضاییه درباره اصول تشکیلات است که تا ماده 35آن پیش رفته ایم و بزودی آن را به دولت و مجلس ارائه می کنیم.
شما چندین سال هم رئیس سازمان بازرسی کل کشور بودید، الان تعامل شما با این سازمان چگونه است؛
زمانی که من آنجا بودم به همه دستگاه ها نگاه نظارتی داشتم به نحوی که اگر پرونده ای تدوین می شد، ما به عنوان سازمان بازرسی تا مرحله آخر پیگیری می کردیم که آیا به پرونده درست رسیدگی می شود یا خیر.
در عین حال در آن دوران من سالی 2بار مصاحبه مطبوعاتی داشتم و می کوشیدم همه چیز برای مردم روشن شود. در عین حال ما در آن دوران به صورت قابل توجهی با دیوان عدالت اداری وارد بحث می شدیم.
حرف ما درباره بعضی پرونده ها این بود که چرا از ماده 21که طبق آن دیوان عدالت اداری حق دارد مسوولی را منفصل کند، استفاده نمی کنند؛ الان هم فکر می کنم که رابطه ما با سازمان بازرسی رابطه بسیار خوبی است.
آقای رئیسی! مساله دیگری که مردم بشدت به آن اعتراض دارند ماجرای پارتی بازی در بعضی پرونده هاست. برای رفع این مشکل چه کرده اید؛
یکی از آسیبهایی که کاملا در قوه قضاییه احساس می شود، مساله نفوذ از طرف دلالان و کارچاق کن هاست. به هر حال باید دست این افراد که بیرون از دستگاه قضایی هم هستند به هر ترتیبی قطع شود.
ما به تازگی طبق برنامه ای از سوی حفاظت اطلاعات قوه قضاییه و با کمک وزارت اطلاعات در حال شناسایی دستها و جریانانی هستیم که می خواهند مسیر بعضی پرونده ها را تغییر دهند.
این را هم بگویم که چند جریان هم شناخته شده اند، اما به نظر ما کافی نیست باید دست این افراد در هر منصبی که باشند قطع شود. حالا می خواهد وکیل باشد، منشی باشد، مدیر دفتر باشد یا هر کس دیگری.
درباره قضات متخلف هم صحبت کنید.
در حال حاضر دادسرای ویژه قضات فعال است. من همین جا و به وسیله روزنامه شما می خواهم اعلام کنم که برخورد با قضات متخلف باعث ضعف دستگاه قضایی نیست ، بلکه باعث تقویت آن است. ما مطلقا نباید اجازه دهیم فساد در بخش قضایی رخنه کند. فساد کم در بخش قضایی هم زیاد است.
درواقع این را طبق روایت گناه کم هم کوچک شمردنش از گناهان بزرگ است گفتم الان اگر هر گزارشی درباره تخلف برسد بشدت برخورد می کنیم. این را هم باید بگویم که یکی از رسالت های اصلی خودم را هم در قوه قضاییه در مورد افراد متخلف قرار داده ام.
یکی از نکات دیگری که باید به آن اشاره کرد بخشنامه جدید قوه قضاییه درباره محدودیت رفت و آمد به دادگاه هاست. این بخشنامه چرا صادر شده است؛
این بخشنامه به این صورت است که افرادی که در پرونده نقش ندارند نمی توانند بیایند. دلالان از همان افرادی هستند که نقشی در پرونده ندارند. ضرورت صدور این بخشنامه همین بود.
برای سلامت دادگستری ما باید با هرگونه دلالی برخورد کنیم.
راستی آقای رئیسی! درباره رضایتمندی مردم از دستگاه قضایی آماری وجود دارد؛
بله ما همیشه معتقدیم باید رضایت سنجی وجود داشته باشد. سنجش هایی هم که تا به حال انجام شده حاکی از افزایش اعتماد عمومی به دستگاه قضایی است. بخشی از این اعتماد به دلیل همان اصلاحات و برنامه ریزی هایی است که خدمتتان عرض کردم.
و پرسش آخر هم این که چه زمانی سیستم قضایی الکترونیک می شود؛
خیلی پیشتر از این وعده داده بودید... این کار شروع شده ، اما به آن سرعتی که انتظار داشتیم پیش نمی رود. بعضی ها می گویند بخشی از این مشکل ، نرم افزاری است و به خاطر سختی برنامه نویسی پیش می رود، اما بتازگی رئیس محترم قوه قضاییه تاکید کرده اند که این کار هر چه سریع تر انجام شود.
ما هم دنبال این هستیم که هر چه سریع تر کار به سرانجام برسد.
گفت و گو
