مایه حیات و بهانه گردش

درواقع «گردشگری آبی» به هر نوع فعالیت تفریحی - گردشی گفته می‌شود که با هدف ورزش و سرگرمی که به نوعی با آب مرتبط است، انجام می‌گیرد. اگر بخواهیم به صورت دقیق‌تر انواع گردشگری آب را تعریف کنیم، باید بگوییم فعالیت‌هایی که در بالا، در سطح و زیر سطح آب صورت می‌گیرد. در واقع داشتن یک دریا یا دریاچه یا چند رودخانه و تالاب می‌تواند بهانه خوبی باشد که یک کشور از گردشگری آب بتواند استفاده کند. خصوصا این که در سال‌های اخیر به دلیل آلودگی‌ها، مصارف بی‌رویه و خشکسالی‌هایی که کشورهای مختلف با آن مواجه هستند، شاهد بحران آب هستیم. در نتیجه گردشگران از کشورهای خشک به سمت کشورهایی که منابع آبی مختلف دارند، سفر می‌کنند. از همین رو گردشگری آب می‌تواند فرصت مناسبی باشد برای کسانی که می‌‌خواهند از این راه سرمایه و اشتغالزایی کسب کنند. از این‌رو حفظ و حراست از منابع آبی در کشور‌های مختلف باید اهمیت بیشتری پیدا کند، خصوصا در کشور ما ایران که با داشتن یک مرز ساحلی طولانی در جنوب، و دریاچه مهم خزر در شمال، چند دریاچه مهم و تالاب زیبا در داخل کشور و همچنین رودخانه‌های بکر و از همه جالب‌تر قنات‌های آبی، می‌توانیم در این زمینه حرف‌های بسیاری برای گفتن داشته باشیم. اهمیت گردشگری آب به این مقدار است که باید با ارائه راهکارهای مناسب به منظور استفاده پایدار و صحیح از منابع آبی، آن را در کشور خودمان ایران گسترش بدهیم.

شاید شکل ساده و سنتی گردشگری آبی همان باشد که هر ساله بسیاری از ما ایرانیان انجام می‌دهیم، سفر به سواحل دریا، اقامت در نزدیکی دریا، شنا و تفریح در آنجا. در کنار این کار اما باید توجه کرد در سال‌های اخیر اشکال مختلف دیگری از گردشگری آبی به وجود آمده است. ورزش‌های آبی از جمله اشکال جدید گردشگری آب است که در سواحل خزر و همچنین جزایر خلیج فارس این روزها مشتریان بسیاری پیدا کرده است. به طور مثال در جزیره قشم و کیش در خلیج فارس آموزش غواصی و پاراگلایدر رونق فراوانی یافته است. غواصی در جزایر کیش و قشم از محبوبیت زیادی برخوردار است. برای مثال، یکی از برگ‌های برنده جزیره کیش در غواصی، مرجانی بودن سواحل آن است، زیرا در سواحل مرجانی آبِ زلال امکان مشاهده و لمس بهتری از موجودات دریایی بستر آب دریا را به غواصان می‌دهد. بنابراین می‌توان با تدارک امکانات مناسب، ‌تبلیغات بجا و البته با قیمت معقول، لحظات خوشی را برای گردشگران این مناطق رقم زد. با توجه به آمارها بین پنج تا هفت ‌میلیون غواص در دنیا فعالانه به این رشته می‌پردازند. ورزش‌های آبی در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم محبوبیت یافت. معروف‌ترین اشکال این دسته ورزش‌ها استفاده از قایق‌های سرعتی، جت اسکی و جت بوت، ‌موتورسیکلت‌های آبی، اسکوترهای آبی و پاراگلایدرهای آبی بوده است. در سال‌های اخیر این ورزش‌ها در سواحل شمالی خزر و خلیج فارس در جنوب کشور خواهان زیادی دارد. البته امکاناتی که در جزایر قشم و کیش فراهم شده است تا حدی قابل قبول است، اما می‌تواند بیش از این باشد. در واقع این مناطق پتانسیل آن را دارد که به مراتب بیشتر برای گردشگری آبی آماده شوند که این نیاز به برنامه‌ریزی دارد تا از این پتانسیل‌ها به بهترین نحو استفاده شود.

در شمال کشور دریای خزر و همچنین برخی سد‌های آبی کشور تفریح دیگری باب شده است. جت اسکی با استفاده از قایق در سطح آب که بسیاری از گردشگران داخلی و خارجی خصوصا مسافران کشورهای عربی را به خود جذب کرده است. در کنار همه اینها ایجاد اسکله‌های تفریحی و قایقرانی در سواحل دریا یا حاشیه مخازن، منبع خوبی برای جذب گردشگر است. ایجاد جزیره‌های مصنوعی و تفریحی در دریاچه‌ها، هم می‌تواند راهکار مناسبی برای توسعه گردشگری آبی باشد، اما گردشگری آبی تنها مختص دریا نیست. بلکه در تالاب‌ها و رودخانه‌های ایران نیز می‌توان ردپای آن را جست‌وجو کرد. برگزاری مسابقات و تورهای ماهیگیری و پرورش ماهی، ازجمله این موارد است. قایق‌سواری همچنان از محبوبیت زیادی در جهان برخوردار است. در ایران نیز با توجه به دسترسی به انواع منابع آبی می‌توان رونق فراوانی را با فروش یا کرایه قایق شاهد بود. همچنین استفاده از لنج‌های قدیمی و سنتی در جنوب کشور می‌تواند برای جذب گردشگران موثر باشد. ماهیگیری تفننی و مسابقات ماهیگیری در ایران با وجود رونق ماهیگیری به عنوان وسیله‌ای برای امرار معاش در مناطق شمالی و جنوبی کشور، یک سابقه سنتی در این زمینه وجود دارد که می‌تواند در گسترش این نوع از گردشگری آبی کمک کند. موج‌سواری، کایاک‌سواری و قایقرانی در آب‌های خروشان از دیگر مواردی است که می‌توان برای گسترش گردشگری آبی از آنها استفاده کرد.

استفاده از دیگر ظرفیت‌های دست ساخته بشر منابع آبی همچون سدهای بزرگ با مخزن‌های بتونی و همچنین منابع آبی کوچک نظیر آب‌بندان‌ها می‌تواند در توسعه گردشگری آب مثبت ارزیابی شود. در کل باید از همه منابع آبی به عنوان جاذبه گردشگری استفاده شود. با یک برنامه‌ریزی قوی و مدون می‌توان با راه‌اندازی تورهای گردشگری درفضایی که به وسیله آب آرامبخش شده است، این نوع گردشگری را به مردم معرفی کرد. استفاده از سطح آب جهت راه‌اندازی رشته‌های ورزشی مرتبط و سایت‌های پروازهای پاراگلایدر، همچنین استفاده از تاسیسات تاریخی آبی ازجمله قنات‌ها، آب دنگ‌ها، آسیاب‌های آبی و سدهای باستانی می‌تواند برای جذب گردشگر خارجی بسیار مفید و جالب توجه باشد. خصوصا این که برای بسیاری از گردشگران خارجی این دست تاسیسات قدیمی و تاریخی بسیار جالب توجه و منحصربه‌فرد است. میزان استقبال گردشگران از دیدن قنات‌های کویر مرکزی ایران خصوصا در استان یزد در سال‌های اخیر موید این مطلب است.

تالاب‌ها یکی از زیباترین و در عین ‌حال ظریف‌ترین و آسیب‌پذیر‌ترین جاذبه‌های گردشگری در حوزه گردشگری آبی است. تالاب‌ها به دلیل خصوصیات ویژه‌ای که دارند چیزی میان خشکی و دریا هستند. تالاب ممکن است همواره دارای آب باشد یا این‌که گاهی خشک شود. انواع مختلف تالاب‌ها را می‌توان برشمرد. کشور ما به دلیل وسعت جغرافیایی و تنوع آب و هوایی تالاب‌های مختلفی دارد. اگر بخواهیم براساس متون علمی تالاب را تعریف کنیم یکی از بهترین منابع موجود تعریفی است که در کنوانسیون رامسر به عنوان معاهده‌ای بین‌المللی به منظور حفظ و نگهداری تالاب‌ها امضا شد.

در این کنوانسیون تعریف تالاب این‌گونه آمده است: «تالاب به مناطق مردابی، آب‌مانند، نمزارهای سیاه و باتلاقی، برکه‌های مصنوعی یا طبیعی که به‌طور دائم یا موقت دارای آب ساکن یا روان، شیرین، شور یا نیمه شور هستند یا مناطقی از سواحل دریا که هنگام جزر، ارتفاع آب در آنها بیش از شش متر نباشد، گفته می‌شود.» یکی از مشخصه‌های اصلی تالاب‌ها ماندگاری نسبی آب در یک منطقه خاص است. آب تالاب‌ها ممکن است شور باشد یا شیرین و همچنین بعضی از تالاب‌های نزدیک دریا با جزر و مد تغییر وضعیت می‌دهند؛ همچون تالاب انزلی که شدیدا تحت‌تاثیر دریای خزر است، اما نکته نگران‌کننده‌ای که درباره مبحث تالاب‌ها در ایران هم‌اکنون مطرح است وضعیت آلودگی تالاب‌هاست که متاسفانه هر روز اخبار نگران‌کننده‌ای از آن به گوش می‌رسد. از علل مهم این آلودگی روز افزون عدم مدیریت پسماندها و فاضلاب‌ها در محیط تالابی، قطعه‌قطعه کردن تالاب، آتش زدن حوضچه‌های نفتی در تالاب، ارائه نکردن برنامه‌های احیایی و... است که اگر به همین منوال پیش برویم چیزی از یک تالاب باقی نخواهد ماند. تالاب امیرکلایه را می‌توان به عنوان یکی از تالاب‌های منحصربه‌فرد در ایران و گیلان نام برد که اگر به آن توجه لازم صورت بگیرد، هم می‌تواند در خدمت محیط‌زیست باشد و هم در کنار آن به یکی از مقاصد عمده اکو‌توریسم (گردشگری طبیعی) تبدیل شود. تالاب بین‌المللی امیرکلایه یکی از پناهگاه‌های تحت حفاظت محیط‌زیست و از سال 1349 تحت پوشش سازمان محیط‌زیست قرار گرفته است. از آن سال تاکنون این سازمان تلاش فراوانی برای حفظ این زیستگاه طبیعی برای پرندگان و آبزیان آن کرده است. ضمن این‌که شیرین بودن آب امیر کلایه، این تالاب را به یکی از تالاب‌های منحصربه‌فرد استان گیلان تبدیل کرده است. این تالاب با وسعتی معادل 1230 هکتار در ناحیه شمالی شهرستان لاهیجان واقع شده و پدیده‌ای است بی‌نظیر که موجب جلب علاقه‌مندان به محیط‌زیست و گردشگران طبیعی می‌شود.

یکی از جاذبه‌های گردشگری آبی در ایران آبشار‌ها هستند که در این میان آبشار «مارگون» با لقب زیباترین آبشار خاورمیانه یکی از بهترین‌هاست. این آبشار در نزدیکی شهر سپیدان که در منطقه مرزی استان فارس و استان کهگیلویه و بویراحمد است، قرار دارد. مارگون در واقع خودش سرچشمه است. از این نظر نیز مارگون بزرگ‌ترین و مرتفع‌ترین آبشار چشمه‌ای در دنیاست. آبی که از این آبشار می‌آید از بدنه دیوارهای صخره و کوه سرازیر می‌شود. مارگون از هزاران چشمه تشکیل شده است که آب از آن می‌جوشد. ارتفاع مارگون بیش از 120 متر و عرض آبشار حدود 400 متر است. آب این آبشار در گرم‌ترین فصل سال بسیار خنک و همواره چیزی زیر 10 درجه سانتی‌گراد است و همین آن را گوارا می‌کند.

آبشار مارگون جزو پنج منطقه نمونه گردشگری است. همچنین بر اساس مصوبه شورای حفاظت محیط زیست در سال 78 این آبشار به عنوان منطقه حفاظت‌شده تعیین شد. نکته جالب دیگر آن که در مناطق جنگلی نزدیک آن، گونه‌های جانوری مختلفی ازجمله خرس قهوه‌ای، بز، پازن، خارپشت، کفتار، رودک، شغال، گرگ، روباه معمولی و... دیده می‌شود.

فواد شمس