نیمه‌ پنهان آی‌تی

به‌عنوان مثال در شرکت گوگل تنها 30 درصد نیروی کار را بانوان تشکیل می‌دهند که 17 درصدشان در بخش فنی این شرکت مشغول هستند. نیمی از جمعیت دنیا را زنان تشکیل می‌دهند و براساس گزارش‌هایی که بتازگی منتشر شده تنها یک چهارم شغل‌های صنعت رایانه توسط آنها اداره می‌شود که این رقم نسبت به یک سال گذشته کاهش یافته است، زیرا پیشتر این رقم به میزان یک سوم بوده است. چه اتفاقی افتاده؟ آیا زنان بی‌انگیزه شده‌اند؟ آیا حضور زنان در حوزه آی‌تی همچون شغل‌های دیگر که پررنگ است رشد صعودی در پیش خواهد گرفت؟

چرا به بانوان نیاز است؟

بانوان حق دارند در مشاغل جامعه خود سهمی داشته باشند و همچون خانه حضور یک زن در کسب و کار می‌تواند مثبت باشد و باعث رشد آن شود. به نظر یک کارآفرین موفق زن در حوزه آی‌تی زنان بسیار دقیق و منظم کارها را انجام می‌دهند و حضورشان در هر شرکتی می‌تواند موهبتی برای آن مجموعه باشد. به گفته او، تعداد استارت‌آپ‌های (کسب‌و‌کارهای نوپا) شکست‌خورده در برابر استارت‌آپ‌های موفق که یک زن موسس آن بوده ناچیز است و نرخ خطا و شکست استارت‌آپ‌هایی که تعداد دو زن یا کمتر در آنها حضور داشته‌اند 3/50 درصد بوده، اما حضور پنج زن یا بیشتر در سطوح بالای شغلی در این شرکت‌ها، نرخ موفقیت را به 61 درصد افزایش داده است.

سرمایه‌گذاری در شرکت‌هایی که مدیریت آنها به عهده زنان بوده هر چند با تاخیر شروع شده، اما رشد چشمگیری داشته است. به ‌عنوان نمونه از 6 درصد سرمایه‌گذاری در سال‌های 1997 تا 2000، این رقم به 41 درصد در سال 2011 رسید. مدیریت عالی و بازگشت سرمایه در شرکت‌هایی با مدیریت زنان، 12 درصد بیشتر از شرکت‌های مشابه با مدیریت مردان است. همین امر باعث شده سرمایه‌گذاران تمایل بیشتری به سرمایه‌گذاری در این شرکت‌ها داشته باشند. سه سال پیش تنها 26 درصد نیروی کار صنعت رایانه جهان را خانم‌ها تشکیل می‌دادند و در همان سال 18 درصد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی زنانی بودند که در رشته کامپیوتر تحصیل کرده بودند. مجموع این آمار و ارقام کنار یکدیگر نشان‌دهنده کمبود حضور بانوان در حوزه آی‌تی است.

مشکل کجاست؟

دکتر افسر افشارنادری، استاد جامعه‌شناس دانشگاه تهران در گفت‌وگو با خبرنگار کلیک می‌گوید: «در ایران آمار دقیقی از حضور خانم‌ها در مشاغل مختلف نداریم، ضمن این‌که اگر آماری هم وجود داشته باشد دسترسی به آن ممکن نیست.» به گفته او، مانند همه مشاغل دیگر این باور در جامعه‌مان وجود دارد که مردان نیروهای موفق‌تری در حوزه فناوری هستند، در صورتی که مشاغلی که از خانم‌ها استفاده کرده‌اند از حضورشان رضایت دارند. با این حال مسائلی همچون ازدواج و بچه‌دار شدن از مهم‌ترین عواملی است که کسب‌و‌کارها را به این سمت سوق می‌دهد تا کمتر روی نیروی زن به‌عنوان سرمایه آینده شرکت حساب باز کنند.

به نظر این دکتر جامعه‌شناس در مشاغل دیگر هم شرایطی مشابه برقرار بوده، اما در چند سال اخیر اوضاع در حال تغییر است. برای مثال در کشورهایی همچون آلمان یا ژاپن زنان تقریبا همپای مردان حضور دارند. دکتر نادری معتقد است: «اگر تکنوکراسی در جامعه جا افتاده باشد مهم نیست مردان یا زنان بیشتری سر کار باشند، بلکه مهم تخصص است.» به‌گفته او، اکنون بسیاری از امور در خیلی از مشاغل مهم کشورمان همچون امور سیاسی به دست بانوان انجام می‌شود، اما همیشه پشت صحنه حضور دارند و نتیجه کارشان توسط مردان تجلی پیدا می‌کند.

درباره همین مساله، مریم انصاری، یکی از موسسان سایت کفشدوزک، این پرسش را مطرح می‌کند که خط‌کش تکنوکراسی کجاست؟ او از تحقیقی یاد می‌کند که در یکی از کشورهای غربی انجام شده و در آن دو رزومه کاملا یکسان، ولی متعلق به یک زن و یک مرد به کارفرما داده شده تا یکی را استخدام کند. کارفرما بدون هیچ توجیهی داوطلب مرد را استخدام می‌کند در حالی که داوطلب زن هم کاملا مناسب شغل مورد نظر است. مریم خود را معتقد به فن‌سالاری معرفی می‌کند، اما می‌گوید ریشه‌های تعصب‌گرایی که ناخودآگاه در ذهن افراد ریشه دوانده نمی‌گذارد فن‌سالاری به نحو احسن اجرا شود و تعداد زیادی استعداد از بین می‌رود.

دردسرهای خوش‌تیپی

دکتر نادری با نگاهی منتقدانه به نیروی کار خانم داخل کشور می‌گوید: اگر خانم‌ها نقش زنانگی خود را کنار بگذارند و کمتر به ظاهر و مد اهمیت بدهند، قطعا می‌توانند در سطوح شغلی و مدیریتی نقش پررنگ‌تری داشته باشند. همچنین او این عامل را یکی از مهم‌ترین دلایل حضور پررنگ‌تر بانوان در جوامع غربی می‌داند؛ زیرا زنان آنجا کمتر به ظاهر خود در سر کار اهمیت می‌دهند. تبسم لطیفی، موسس استارت‌آپ «مامان‌پز» که سال‌هاست به‌عنوان یک کارآفرین موفق زن در حوزه آی‌تی مشغول بوده، معتقد است توجه بیش از حد به ظاهر در رشته آی‌تی اهمیتی ندارد؛ زیرا قرار نیست فرد دائم و مستقیم با افراد دیگری در ارتباط باشد. لطیفی معتقد است حوزه آی‌تی می‌تواند یکی از بهترین فضاهای کاری برای بانوان باشد، در حالی‌که خانم‌ها کمتر به آن اهمیت می‌دهند. او از داستان راه‌اندازی استارت‌آپ خود می‌گوید که سه سال کارمند یک بانک خصوصی بوده و حقوق خوبی می‌گرفته، ولی در گذر زمان به این نتیجه می‌رسد که دیگر چیزی برای یاد گرفتن در شغلش وجود ندارد و بهتر است کار خودش را راه‌اندازی کند. اکنون یک سال و چهار ماه از آن تصمیم سرنوشت‌ساز تبسم می‌گذرد و توانسته باوجود مشکلات فراوان سرمایه‌گذار ‌جذب کند، چند کارمند داشته باشد و مسیر رشد را پی بگیرد. گفتنی است سایت «مامان‌پز» از طریق اینترنت غذای خانگی به دست مشتریان می‌رساند. جذب کمتر دخترها در رشته‌های فنی دانشگاهی، بچه‌دار شدن و ساختار تربیتی جامعه‌ که دختران کمتر بار مسئولیت را در خانه احساس می‌کنند، عللی است که لطیفی آنها را درباره حضور کمتر خانم‌ها در مشاغل مختلف برمی‌شمارد. هرچند این فکر و احساس بی‌اساس که دخترها فکر می‌کنند رایانه مخصوص مردان است و کار با آن را بلد نیستند از عوامل دیگری است که تبسم در بی‌میلی زنان برای کسب‌و‌کارهای آی‌تی موثر می‌داند.

محدودیتی وجود ندارد

مریم انصاری که سایت «کفشدوزک» را برای ترغیب بانوان به فضای آی‌تی به کمک دوستان دیگرش راه‌اندازی کرده، می‌گوید: پس از گذشت دو سال از راه‌اندازی کفشدوزک، بازخوردهای مثبتی داشته و توانسته‌اند به 1500 نفر آموزش دهند که 70 درصدشان را خانم‌ها تشکیل می دهند. به گفته او 150 نفر داوطلبانه با این پروژه همکاری می‌کنند و حضور خانم‌ها در کسب‌و‌کارهای آی‌تی باعث می‌شود یک نتیجه برد ـ برد برای خانم‌ها و اقتصاد کشور رقم زده شود. او معتقد است آموزش، کلیدی‌ترین عنصر جذب دخترها به این فضاست و دلیل بی‌میلی خانم‌ها را نبود آموزش کافی و دسترسی به امکانات لازم می‌داند. به گفته مریم، کمبود حضور زنان را باید با توجه به منطقه و امکانات سنجید، زیرا در کشور آمریکا فضای کارآفرینی آی‌تی توسط مردان اشباع شده ولی در ایران چون این حوزه نوپاست، می‌توان شرایطی برابر ایجاد کرد و محدودیتی برای خانم‌‌ها وجود ندارد. برای این‌که بدانید راه برای خانم‌ها باز است با انوشه انصاری آشنا شوید که اولین زن فضانورد در دنیاست که توانست به ایستگاه بین‌المللی فضایی سفر کند. همچنین او موسس و رئیس شرکت فناور‌ی‌های هوشمند خانه Prodea Systems است و در رابطه با موفقیتش گفته کار مثل بچه بزرگ کردن می‌ماند و همان‌قدر که هیجان دارد بالا و پایین هم در مسیر وجود دارد. او می‌گوید: «به‌عنوان مدیر یک شرکت تکنولوژیک متوجه شدم حتی در یک کشور پیشرفته غربی نسبت به مدیریت زنان بخصوص در صنایع پیشرفته فناوری همچنان تعصب وجود دارد. با این حال فلسفه من این بوده تا همیشه در هر کاری بهترین تلاشم را انجام دهم و هیچ‌گاه دوست نداشته‌ام از شرایط گله کنم، بلکه راهی برای رفع آن پیدا می‌کنم. گاهی خطر کردن ساده است، اگر چیزی برای از دست دادن نداشته باشید.»

بانوان به آی‌تی علاقه‌مند می‌شوند

مریم عرفانی، موسس استارت‌آپ «پروانه» فارغ‌التحصیل رشته رادیولوژی بوده، اما اکنون مشغول کار روی ایده‌ای است که به آی‌تی ارتباط دارد و در مرکز شتاب‌دهی به‌صورت جدی فعالیت می‌کند. او می‌گوید: علاقه‌ام به هنر باعث شد وارد چنین فضایی شوم و در آن ادامه دهم. به اعتقاد عرفانی چون مشاغل مرتبط با آی‌تی همچون برنامه‌نویسی کار خسته‌کننده‌ای است کمتر نظر دخترها را جلب می‌کند و به آن بی‌میلی نشان می‌دهند. به گفته او خانم‌ها بیشتر جذب کارهای طراحی و گرافیک می‌شوند تا کدنویسی.

براساس تحقیقات صورت گرفته توسط کانون کارآفرینی ایران و نهادی که خاستگاه کسب و کارهای نوپا و استارت‌آپ‌های زیادی بوده این نتایج به دست آمده که شرکت‌های آی‌تی بیشتر ترجیح می‌دهند برای پست‌های مدیریتی از آقایان استفاده کنند، زیرا علاوه‌بر وجود مردسالاری، ظاهرا خانم‌ها جدی اهل کار در این حوزه نیستند. با این حال این شرایط رو به بهبود است، زیرا پویا کندری، رئیس کانون کارآفرینی ایران می‌گوید بر اساس نظرسنجی که در استارت‌آپ ویکندها انجام شده، در این مراسم‌های کارآفرینی در حوزه آی‌تی، میزان مشارکت 27 درصد متعلق به زنان و 73 درصد متعلق به مردان بوده است که این آمار با درصد مشارکت کشوری مثل ترکیه برابری می‌کند.

رامین فتوت