نوار که پا نداره

در برخی پژوهش‌ها گفته شده که نوار کاست یکی از وسایل ارتباطی بوده که اواخر نهضت به کمک مبارزه علیه رژیم پهلوی آمده است. نوارهای کاست که عموما حاوی سخنرانی‌های امام خمینی(ره) در تبعید بوده است، از طریق مسافرانی که به ترکیه، عراق یا فرانسه عزیمت داشتند یا از طریق رادیو نهضتی که در عراق فعال بود و در روزهای آخر که امام خمینی(ره) در پاریس اقامت داشتند، از طریق خطوط تلفنی به تهران می‌رسید و بسرعت تکثیر می‌شد. آن‌گاه از طریق شبکه ارتباطی در مساجد به اقصی نقاط شهر و حتی کشور فرستاده می‌شد.

البته افرادی هم بودند که برای سهولت استفاده از این پیام‌ها برای همگان، آنها را پیاده، سپس با ماشین‌های قدیمی، تایپ و آن‌گاه از طریق دستگاه استنسیل کپی می‌کردند. این‌گونه اعلامیه‌ها یا به صورت خانه به خانه یا از طریق تجمعاتی که در مساجد بود توزیع می‌شد و سرعت توزیع آن به قدری بود که نیروهای امنیتی رژیم را با حیرت و چالش روبه‌رو کرده بود. ظاهرا بعد از این دوران است که گروه‌های سیاسی دیگر شامل سوسیالیست‌ها، دموکرات‌ها و دیگران به انتشار اعلامیه روی می‌آورند و در آن به تحلیل اوضاع روز و بیان مواضع خود می‌پردازند.

این مطلب کامل نخواهد شد مگر این‌که به مناسبت سخن از نوار کاست، درباره نقش موسیقی در انقلاب اسلامی هم صحبت کنیم. واقعیت این است که به دلیل سانسور شدید، عدم امکان فعالیت رسمی مبارزاتی و نیز پرهیز عموم مبارزان بخصوص مذهبی‌ها از موسیقی که در آن دوره به ابتذال کشیده شده بود، امکان چندانی برای استفاده از این ابزار در راستای اهداف انقلاب اسلامی وجود نداشت. با این حال در روزهای نزدیک به پیروزی انقلاب اسلامی برخی شعارها و سرودها چون رگبار مسلسل‌ها ساخته شد و مورد استفاده انقلابیون قرار گرفت. قبل از آن هم توسط برخی خوانندگان چون فرهاد مهراد شعرهایی خوانده شده بود که می‌شد به آنها بار سیاسی داد. البته شعر یاردبستانی من هم کلامی آهنگین بود که به عنوان نمادی از جنبش دانشجویی ایران شناخته و در برخی تجمعات دانشجویی آن زمان خوانده می‌شده است.

نوار کاست، اعلامیه و موسیقی، هر سه زبان واضحی برای بیان مطالب خود دارند. با وجود این شباهت، میزان استفاده و بهره‌گیری انقلابیون 1357 از این سه رسانه متفاوت بوده است. اگر نمی‌توان جایگاه مهمی برای موسیقی در زمان انقلاب اسلامی تصویر کرد بسادگی می‌توان این انقلاب را انقلاب نوار کاست و اعلامیه خواند.

* در نگارش این مطلب از مقاله بررسی نقش رسانه‌های گرم و سرد بر پایه نظریه مک لوهان در تسریع روند پیروزی انقلاب ـ نوشته امین نواختی‌مقدم و مرتضی میرزانژاد به چاپ رسیده در نشریه مطالعات انقلاب اسلامی شماره 32 ـ استفاده شده است.