گذری به تاریخ مهاباد

شهرستان مهاباد یکی از شهرهای کردنشین غرب کشور در استان آذربایجان غربی است تا قبل از دوره رضاخانی این شهر ساوجبلاغ نام داشته است

کد خبر: ۷۲۵۷

کلمه ساوجبلاغ از دو واژه "سوق " یا "ساوخ " به معنی سرد و "بولاغ " یا "بولاق " به معنی چشمه تشکیل می شود که روی هم رفته به منطقه ای ییلاقی دارای چشمه های سرد و زلال اطلاق می شده و وجه تسمیه آن چشمه ها و کهریزهایی بود که در اطراف و قلب شهر فعلی مهاباد وجود داشت این کلمات آذری ، نشانگر مقاومت مردم در برابر هجوم فرهنگ خارجی مغول و تیمور است این شهر سابقه تاریخی دیرینه ای دارد و آثار شکوهمند به یادگار مانده از دوران های کهن تاریخی ، گواه این مدعاست بسیاری ، مهاباد را "مادآباد" خوانده اند که این نام با وجود آثار به جا مانده از دوره مادها تا حدودی مصداق دارد، اما گروهی نیز بر این باورند که این نام به معنای سرزمین همیشه مه آلود است احسان نوری پاشا در کتاب کرد و کردستان مهاباد را با جمع پیغمبرانی نام می برد که مهابادیان پیروان آنانند و از نخستین پیغمبرانی هستند که کتابی به نام دساتیر داشته اند بسیاری بر این باورند که مهاباد برای اولین بار در اواخر دوره صفوی توسط یکی از حکام کرد موکری به نام بوداق سلطان ساخته شده است ؛ ولی با توجه به آثار تاریخی قدیمی تر، می توان گفت که سابقه تاریخی این شهر به قرنها قبل از صفویان برمی گردد و ظاهرا حاکم مذکور، این شهر را آباد کرده و دست به اقدامات عمرانی زده است از آثار به جا مانده از این دوره می توان به پل سرخ و مسجد سرخ اشاره کرد منطقه ای که امروز مهاباد در آن واقع شده ، طبق اسناد و شواهد موجود، منطقه ای بسیار قدیمی و یکی از مراکز تمدن جهان به شمار می رفته است آثار و بقایای موجود مانند برده کنته ،تپه پشت تپ در جنوب شهر، تپه تابان در شمال شهر، گورستان های قدیمی تومبولوس و اثر باشکوه فقره قا فراگا یا فخریکا و قه لاتی شا یا قلعه شاه بوشتو و نقوش ماقبل تاریخ خره هنجیران همگی حکایت از تمدنهای پیشرفته ای دارد که حاصل کشمکش ها و جدال امپراتوری های بزرگ همجوار مانند آشور، اورارتو، مانا است.از جمله آثار به جای مانده از تمدنهای کهن در مهاباد که با گذشت چند هزار سال همچنان استوار و پابرجا باقی مانده ، بنای شاهکار هنرمندان گمنام مانایی است این آتشکده کهن و خاموش در چند کیلومتری جاده مهاباد به ارومیه واقع شده است و عوام آن را برده کنته می نامند برده کنته واژه ای است کردی مرکب از سه جزء "برد" به معنای سنگ ، "کن " به معنای سوراخ و پسوند داشتن که در مجموع به معنای سنگ حفره دار است ؛ شاید هم کن به معنای کهن باشد؛ یعنی سنگ کهن و دیرین تا امروز هیچ سند و مدرکی یافت نشده که بر ما معلوم دارد نام اصلی این بنا چه بوده است این آتشکده قدیمی شامل چند قبر صخره ای و یک دخمه با دژ ورودی ، یکی به صورت عمودی و دیگری افقی و چند ردیف پلکان است که دور تا دور بنا کشیده شده است حفره ای مستطیل شکل در میان این بنا حجاری شده است که درون آن آتش روشن می کرده اند و دور تا دور بنا روی پلکان ها، با نظم و ترتیبی خاص برای دعا و نیایش می نشسته اند معلوم نیست که این دعا و نیایش به درگاه خدای یکتا "اهور مزدا" بوده یا خدایان کهن؛آنها آتش روشن می کردند تا به پیشگاه خدایان دعا کنند نور، آتش ، باد، آب و خاک یا همان عناصر اربعه نزد آنها مقدس بوده است.اکنون نیز با گذشت چند هزار سال و ظهور آیین اسلام ، بسیاری از این اعتقادات نسل به نسل در اذهان اکراد باقی مانده است و آنها هنوز به نور سوگند می خورند در منطقه منگوران در اطراف مهاباد، هستند کسانی که به رود پرخروش داغه سوگند می خورند که این نیز ریشه در آیینهای کهن این منطقه دارد.محمود پدرام در کتاب "تمدن مهاباد" می نویسد: "با دقت در کنده کاری های کوه می توان گفت که این اثر به طور کلی به مراسم مذهبی اختصاص داشته و صخره مقابل آن که اکنون جاده آسفالته مهاباد ارومیه از وسط آن می گذرد، مختص تدفین مسوولان عبادتگاه بوده است در صخره نخست دو نوع مراسم مذهبی ، یکی در فضای آزاد و بر روی کوه و دیگری در دل صخره اجرا می شده است بنابر قراین ، محدوده این اثر تاریخی بیش از حد فعلی بوده که در اثر کشیدن جاده آسفالته ، قسمتی از اثر از بین رفته است ؛ ولی بقایای حکاکی دیواره غربی در سمت چپ بریدگی کوه هنوز مشهود است . تپه مذکور مشرف بر دشت "شهر ویران " و در پنج کیلومتری سمت راست قریه باستانی دریاس یا دارایاس واقع شده که بطلیموس نیز از آن یاد کرده است و بر مقبره مادی فخریکا مشرف است.نمای عمومی این اثر و آنچه از ظواهر امر برمی آید، احتمالا نشانگر عبادتگاه قربانگاهی مشابه زیگورات بوده که شامل پله های سنگی خشن است و هیچ گونه ظرافتی مشابه آنچه در تخت جمشید یا شوش دیده می شود، در اینجا وجود ندارد؛ بنابراین قدمت اثر به قبل از دوره هخامنشی و شاید پیش از دوره ماد و احتمالا به حکومت مانا در هزاره اول قبل از میلاد می رسد. ارتفاع پله ها یکسان نیست مقدار تقریبی58 پله محاط بر3 جهت تپه مذکور است که احتمالا تپه محل دفن جنازه بوده است در قسمت جنوبی تپه مشرف بر قریه یوسف کند، سوراخی به ارتفاع 75 سانتی متر تعبیه شده که انتهای آن در درون تپه به اتاقکی می رسد که ظاهرا بن بستی بیش نیست در دیواره جنوبی کانالی وجود دارد که به داخل تپه و به اتاقک ذکر شده منتهی می شود و ممکن است کانال آبیاری باشد؛ چه این تپه طوری قرار گرفته است که می تواند براحتی آب قریه کوسه کهریزه را که اندکی دورتر و در قسمت جنوب غربی آن قرار دارد، به خود جذب کند شواهد قسمت غربی جاده ، نمایانگر این مساله است در قسمت شرقی کانال آب و در امتداد برده کنته ، یک ردیف سنگهای منظم وجود دارد که در قسمت عمیق رودخانه با زاویه ای منفرجه به سمتسفلای رود امتداد دارد و در فاصله 10 متری به موازات این جاده سنگی ، بقایای جاده سنگی دیگری که به مراتب کم ارزش تر از قسمت یاد شده است ، به چشم می خورد احتمالا در کنار این بنا، شهری قدیمی بوده است که در مواقع معینی از ماه یا سال ، بزرگان برای اجرای مراسم و تشریفات مذهبی به این مکان مقدس می آمدند و کاهنان ، ساکنان همیشگی این بنا بودند و فرزندانشان نیز نسل اندر نسل به این مقام می رسیدند غروب طلایی خورشید و پرتوهای درخشانش بر این بنا، آدمی را در سکوت شامگاهان به یاد دوران رونق و شکوه آن می اندازد.