هویت علیه هویت

وقتی من خودم هستم، نمی‌توانم هر طور که دوست دارم زندگی کنم و بدیهی است که باید متناسب با انتظاراتی زندگی کنم که از من وجود دارد. از سوی دیگر وقتی من خود را دیگری معرفی می‌کنم در حال نفی هویت خود هستم و نوعی بحران در هویت من به وجود خواهد آمد. هویت مجازی؛ آنچه امروزه دنیای مجازی جایگاه جولان آن است پوششی برای فرار از مسئولیت است، گفت‌وگو و نقد را دشوار می‌کند و هویت حقیقی فرد را با بحران روبه‌رو کرده است.

دنیای مجازی

این روزها با دنیای دیگری روبه‌رو هستیم. تصویری از همه چیز پیش روی ماست، فاصله‌ها بسی نزدیک‌تر از پیش شده و حالا دهکده جهانی را کلبه جهانی می‌خوانند. زمان و مکان در دنیای مجازی محصولی از فعالیت‌های مجازی است. من در مکان مجازی با کسی که در دنیای حقیقی صدها کیلومتر از من دورتر است، فاصله‌ای ندارم. ممکن است او در جایی دیگر زندگی کند، اما ما در این دنیا از هم دور نیستیم. زمانی که نه روز است و نه شب و مکانی که مکان خاصی نیست. زمان و مکان دو بعدی هستند که جهان حقیقی را می‌سازند. ما چیزهای مادی را در مکان و زمان می‌شناسیم.

از این رو جهان در دنیای مجازی جهان ساخته شده است. عالمی که ما در کامپیوتر‌های خودمان با آن روبه‌رو هستیم برساخته‌ای است از تکنولوژی که ما در آن در فضایی مجازی هستیم. من می‌توانم در دنیای مجازی آنچه را می‌خواهم ببینم و نه آنچه هست. در دنیای حقیقی حواس ما تنها اطراف ما را درمی‌یابد اما در دنیای مجازی می‌توانیم موضوعاتی را که می‌خواهیم بیابیم.

هویت مجازی

همزمان با از بین رفتن زمان و مکان حقیقی در جهان جدید درون کامپیوترها، من نیز زمان و مکان خود را از دست داده‌ام. از این رو دنیای مجازی به من فرصت جدید می‌دهد و آن این است که من بتوانم خود را دوباره معرفی کنم. من با معرفی خود به این جهان می‌پیوندم در حالی که در جهان حقیقی چنین نیست و من آنی هستم که هستم. در جهان حقیقی من دارای پیشینه و ثباتی منضم به خود هستم. من باید خودم باشم، هویت حقیقی معنایی عینی دارد. هویت‌های انسانی بخشی از جهان عینی هستند، محدود در زمان، مکان و بسیاری از خصوصیات عینی قابل حصول و محدودکننده. اما در هویت مجازی من می‌توانم خود را با هویت دیگری معرفی کنم.

از سوی دیگر هر معرفی‌ای حتی اگر از هویت حقیقی صورت گیرد، بهره‌ای از مجازی بودن خواهد داشت، زیرا من در حال توصیف خود هستم و لزومی ندارد آنچه توصیف می‌کنم امانتدارانه و صادقانه باشد. هویت حقیقی فقط در دل روابطی متقابل در جهان حقیقی ساخته می‌شود.

سلب مسئولیت

با سلب هویت از خویش مسئولیت از هویت فرد فعال در فضای مجازی سلب می‌شود و او دیگر نگران تبعات کارهای خود نخواهد بود. با از بین رفتن مسئولیت هر کاری می‌تواند رخ دهد. فرد دیگر نگران نگاه ملامتگر دیگران نخواهد بود، فرهنگ، عرف و قانون محدوده‌ای برای اراده‌اش نیست و او می‌تواند فرد دیگری باشد. هویت مجازی پوششی برای خویشتن حقیقی است تا هر کاری می‌خواهد با عنوانی دیگر انجام دهد. او می‌تواند مرتکب جرم شود یا به سوءاستفاده از دیگران بپردازد.

از بین رفتن اعتماد

یکی دیگر از تبعات ایجاد هویت مجازی شاید از بین رفتن اعتماد در این فضا باشد. وقتی فردی ببیند دقیقا آن‌که مخاطب اوست وجود خارجی ندارد، اعتماد خود را از دست می‌دهد و همین باعث می‌شود تا فردی حقیقی از رفتار صادقانه صرف نظر کند و این خود تقویت رفتار مجازی است. با از بین رفتن اعتماد، دیگران نیز خواهند کوشید با هویت مجازی وارد این جهان شوند تا از تبعات آن در امان باشند و باز خود این به بی‌اعتمادی خواهد افزود، دایره‌ای که تکرار می‌شود.

هویت حقیقی در بحران

رفتارهای فرد اما متعلق به خود اوست حتی اگر فردی آن را با هویتی مجازی انجام داده باشد. آنچه فاعل هویت مجازی در حال انجام است نوعی ریاکاری است. فرد ریاکار نیز تبعات ریاکاری را خواهد پرداخت و اولین مورد آن بحران هویتی است که او درگیر آن خواهد شد. فرد با تبدیل خود از فردی واقعی به فردی مجازی آزادی بیشتری به دست می‌آورد اما آنچه به دست آورده نیز متعلق به خود او نخواهد بود. دستاوردهایی به وجود خواهد آمد که در واقع متعلق به هویتی نادرست و غیرواقعی است. از این رو فرد به هویت خود بدبین خواهد شد.

هویت حقیقی فرد با آغشته‌شدن هر چه بیشتر به امر مجازی دستخوش بحران می‌شود. فرد حیات حقیقی و دلخواه خود را یافته اما مساله اینجاست که این زندگی متعلق به خودش نیست و به کسی دیگر تعلق دارد.

دستاوردهای هویت مجازی چیزی به او نخواهد افزود مگر زمانی که به جهان حقیقی منتقل شود که در این صورت پرده‌ مجاز خواهد افتاد و معلوم نیست دیگر دستاوردی باقی مانده باشد. فرد تمایل به جهانی دارد که در آن دستاورد بیشتری داشته باشد اما دستاورد بیشتر برای هویت مجازی دستاوردی برای یک دیگری است. دیگری که خود فرد نیست. فرد با تقویت هویت مجازی خود را تضعیف می‌کند و تبعا تمایل به تغییر را از دست خواهد داد. فرد با چیزی دلخوش خواهد بود که در واقع نیست. باری هرچند جهان به کلبه‌ای بدل شده و همه فرهنگ‌ها به هم نزدیک‌تر شده‌اند هویت‌های مجازی نیز رواج یافته و این نشانگر آسیبی جدی در کلبه جهانی است.

میثم قهوه‌چیان / جام‌جم