طرح بزرگ قرآنی 1448

پرسش پیامکی:

با توجه به آیه 19 سوره حشر نتیجه فراموشی خداوند متعال چه چیزی دانسته شده است؟

1 ـ فراموشی خود / 2 ـ فراموشی قیامت/ 3 ـ فراموشی قرآن

اصلاح و خودسازی (تهذیب نفس)

یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّـهَ إِنَّ اللَّـهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (١٨)وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّـهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ أُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (١٩)

ای اهل ایمان! از خدا پروا کنید و هر کسی باید با تأمل بنگرد برای فردای خود چه چیزی پیش فرستاده است، و از خدا پروا کنید؛ یقیناً خدا به آنچه انجام می‌دهید آگاه است.(18) و مانند کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا هم آنان را دچار خود فراموشی کرد؛ اینان بدکار و نافرمان‌اند.( حشر، 19)

توضیح: انسان از دو بعد مادی و روحانی برخوردار است. چنانچه بعد روحانی یا عقلانی وی بر قوای جسمی یا حیوانی وی غلبه کرده و آن را به تسخیر خود در آورد، به اوج انسانیت تعالی یافته و به جوار قرب پروردگار رشد می‌یابد. ولی اگر قوای جسمانی یا مادی وی بر قوای روحانی و معنوی‌اش غلبه کند، به حضیض حیوانیت تنزل می‌یابد. از این رو توجه به نفس ـ به عنوان مرکز تنازع قوای حیوانی و روحانی ـ بسیار ضروری و مورد توجه اکید قرآن‌کریم و پیشوایان دینی است.

توجه به نفس ـ که از آن در علم اخلاق به «محاسبه و مراقبه» یاد می‌شود ـ به این معناست که انسان در همه لحظات زندگی، از نفس خویش مراقبت و حساب‌کشی کند تا به اعمال نیک روی آورده و دچار لغزش نشود؛ سپس اعمال نیک و بد خویش را به شماره آورده و برای اعمال نیک، شکرگزاری و برای گناهان استغفار کند. آن گاه اعمال هر روز را با روز گذشته مقایسه کرده و میزان پیشرفت اخلاقی خویش را بسنجد. این همان معنای حدیث مشهور امیر مؤمنان حضرت علی(ع) است که می‌فرماید: «زیان‌دیده و ورشکسته کسی است که دو روزش با هم مساوی باشد. [یعنی هیچ پیشرفت اخلاقی نداشته باشد.]» آن حضرت همچنین در خطبه 86 نهج‌البلاغه می‌فرماید: «به نفس‌های خود مجال ندهید؛ زیرا در آن صورت، شما را به راه ستمکاران می‌برند و درباره نفس سستی و غفلت نورزید که این سستی شما را به معصیت و گناه می‌کشاند.»

از پیوستگی دو آیه معلوم می‌شود آنهایی که به تزکیه نفس خود نمی‌پردازند، در حقیقت خدا را فراموش کرده‌اند. عاقبت فراموشی خدا نیز آن است که پروردگار آنان را دچار خودفراموشی می‌کند.

آیات متناسب: مائده، 105 / نازعات، 40 / شمس، 7 تا 10.

روایت متناسب: پیامبر اکرم(ص): «حَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا؛ [از خویشتن] حسابرسی کنید؛ پیش از آن‌که به حساب شما رسیدگی شود.» کافی:ج 8، ص 143، ح 108.