رقابت برای بقـا

به عبارت دیگر، تعارض هنگامی پیش می‌آید که منافع انسان و حیات‌وحش با یکدیگر منطبق نباشد و موجب رقابت بین آنها شود. این رقابت بیشتر مواقع برای به‌دست‌آوردن غذاست. در نتیجه تعارضات ممکن است موجب آسیب دیدن محصولات کشاورزی، زخمی یا کشته شدن جانوران اهلی و تهدید یا کشته‌شدن انسان‌ها شود.

گونه‌های مختلفی مانند فیل، خرس، گربه‌سانان، روباه، موش و بسیاری از گونه‌های دیگر ممکن است اثرات مخربی بر محصولات کشاورزی و در نتیجه اقتصاد مردم محلی بگذارند. گونه‌های گوشتخوار بزرگ مانند پلنگ، گرگ و تمساح، جانوران اهلی از جمله گاو، گوسفند، بز، مرغ و خروسی را که به مردم محلی تعلق دارند، شکار می‌کنند و می‌خورند.

در بعضی موارد، حیات وحش ممکن است نه تنها برای معیشت انسان‌ها، بلکه برای زندگی و رفاه آنها نیز تهدید به حساب آید. به طور مثال در آفریقا، فیل‌ها هر ساله صدها انسان را هنگامی که از محصولات خود دفاع می‌کنند، می‌کشند. تخمین زده می‌شود بین ۱۰ تا ۱۲ هزار نفر در کشور هند بر اثر نیش مارهای سمی از بین می‌روند. در آمریکای شمالی نیز تعارض انسان و خرس‌های خاکستری بخوبی دیده می‌شود.

ولی با تحلیل‌های بیشتر به این نتیجه می‌رسیم حیات‌وحش را نمی‌توان برای تعارض بین انسان و حیات‌وحش مقصر دانست. زیرا جانوران فقط کاری را انجام می‌دهند که همه جانوران همیشه انجام داده‌اند. آنها برای تامین غذای خود شکار می‌کنند. دلیل حمله حیات‌وحش به جانوران اهلی بر اثر تهدیدهایی است که انسان برای آنها به وجود آورده؛ تهدیداتی از جمله ورود دام‌ها به مناطق تحت حفاظت که شکار مناسب‌تری برای گوشتخواران به شمار می‌آیند، استفاده بیش از حد از منابع طبیعی مناطق بویژه آب به منظور ساخت و ساز و آبیاری زمین‌های کشاورزی و گسترش باغات حاشیه مناطق و شکار غیرمجاز طعمه‌های گوشتخواران که موجب از بین رفتن امنیت گونه‌های حیات‌وحش در قلمرو خود شده‌اند.

تعارض بین انسان و حیات‌وحش مشکلی جهانی است؛ از ببرهایی که در مالزی گاوها را می‌کشند و فیل‌هایی که در کنیا زمین‌ها را از بین می‌برند تا خرس‌های سیاهی که در جنوب شرقی ایران به باغ‌های خرما آسیب می‌رسانند و گرگ‌هایی که در ایتالیا به گوسفندها حمله می‌کنند.

برای کاهش تعارضات بین انسان و حیات‌وحش و بهبود وضع معیشتی مردم برنامه‌های زیادی در دنیا در حال انجام است. این برنامه‌ها از رویکردهای سنتی مانند پرداخت غرامت به افراد متضرر گرفته تا برنامه‌های خاص مربوط به یک گونه یا یک منطقه در حال انجام است.

یکی از جنبه‌های مهم برنامه‌های کاهش تعارضات بر این پایه است که هم منفعت جانوران و هم مردم و جوامع محلی در نظر گرفته شود. باید راه‌حلی پیدا شود که به همزیستی سودمند بین مردم محلی و حیات‌وحش منجر شود. بیشتر مواقع این کار موجب می‌شود مردم بیشتر نسبت به گونه‌های جانوری علاقه‌مند شوند و از فعالیت‌های حفاظتی حمایت کنند. همچنین به مردم آموزش داده می‌شود در کنار حیات‌وحش زندگی کنند در حالی که معیشت پایدار و در حال توسعه‌ای داشته باشند.

یکی از گونه‌هایی که بشدت با انسان‌های ناآگاه از چگونگی زندگی در کنار آنها تعارض دارد، گرگ است. در اروپای غربی با وجود این‌که شکار جانوران اهلی توسط گرگ بسیار کم اتفاق می‌افتد و گوسفندهای این منطقه بیشتر توسط سگ‌ها کشته می‌شوند، ولی کشاورزان و دامداران همیشه بسرعت گرگ‌ها را برای ضرر و زیان خود سرزنش ‌کرده، در اقدامی تلافی‌جویانه به آنها شلیک می‌کنند. در عین حال شکارچیان نیز گرگ‌ها را رقیب ناخواسته خود در شکار جانورانی مانند گوزن‌ها می‌دانند و از ازدیاد جمعیت گرگ‌ها و کاهش جمعیت جانوران شکار می‌ترسند.

اما برای کاهش تعارضات فوق در ارتباط با گرگ‌ها چه اقداماتی صورت گرفته است.

• کمک به آموزش و معرفی نژادهای سگ‌های بزرگ برای حفاظت از گوسفندها در برابر حمله گرگ‌ها ( فرانسه، ایتالیا و سوئیس)

• تست فنس‌های الکتریکی یا برقی برای دور نگهداشتن گرگ‌ها از دام‌های اهلی (سوئیس)

• ترویج دوره‌های آموزشی برای کشاورزان، دامداران و چوپانان برای کاهش تعارض با گرگ‌ها (سوئیس)

• ارائه اطلاعات به گردشگران و کوهنوردان و جلب حمایت آنها برای بهبود معیشت ساکنان محلی (سوئیس)

• بحث و تبادل نظر در مدیریت حیات‌وحش (اتریش و سوئیس)

• ارتقای آگاهی عمومی برای به‌دست آوردن حمایت از حضور گوشتخواران بزرگ

راه‌حل‌های دیگری که برای کاهش تعارضات بین حیات‌وحش و انسان‌ها در دنیا پیشنهاد می‌شود به این شرح است:

• تلاش جهانی و جلب حمایت سازمان‌های بین‌المللی، دولتی، سازمان‌های مردم‌نهاد، جوامع و همه افرادی که علاقه‌مند به حفاظت از طبیعت هستند.

• برنامه‌ریزی برای بهره بردن مساوی جانوران و انسان‌ها از زمین‌های طبیعی، حفاظت از مناطق کلیدی برای جانوران، ساخت منطقه‌ای خاص برای حفاظت از جانوران و...

• مدیریت منابع طبیعی مبتنی بر جامعه به عنوان اصلی‌ترین ذی‌نفعان پایداری مناطق طبیعی. اگر مردم برای مدیریت روابطشان با جانوران وحشی توانمند شوند، این همسایه‌های ناخواسته می‌توانند کیفیت جدیدی را از طریق گردشگری به زندگی مردم وارد کنند.

• سیستم غرامت و بیمه برای کسانی که خسارت دیده‌اند، می‌تواند راه‌حلی برای جلوگیری از کشته شدن حیات‌وحش باشد.

• محصولات دوستدار حیات‌وحش به مصرف‌کننده‌های کشورهای مختلف اجازه می‌دهد نقش خود را در حفاظت ایفا کنند.

• راه‌حل‌های مبتنی بر فعالیت‌های میدانی باید در هر منطقه بررسی شود. بسیاری از این فعالیت‌ها ممکن است در یک منطقه راه‌حل و در منطقه دیگر مانعی برای پیشرفت در فعالیت‌ها باشد.

شادی توکلی‌مهر‌/‌ کارشناس محیط‌زیست