مناظره‌ای دل‌انگیز

کتاب «خمسه» یا «پنج گنج» مشهورترین و ارجمندترین منظومه‌های او را در بردارد که به قالب مثنوی سروده و بیش از 8000 بیت‌ را شامل می‌شود. اولی «مخزن‌الاسرار» است، دومی «خسرو و شیرین» و سومی «لیلی و مجنون» که طبعا دو منظومه اخیرالذکر بر محور استوار عشق‌های بشری می‌‌چرخند. چهارمی «هفت پیکر» و پنجمی «اسکندرنامه» است که در خلال این منظومه‌ها، علاوه بر داستان‌‌های اصلی، قصه‌ها، افسانه‌ها و سرگذشت‌های متعدد دیگر نیز از زبان‌ گویا و سلیس نظامی روایت شده است. نظامی ضمن این که شاعری توانا، چیره‌دست، حکیم، دانشمند و مسلط به فنون و اسلوب‌های شاعری است در داستان‌پردازی، ذهنی خلاق و اندیشه‌ای منظم،‌ ژرف‌نگر و گسترده دارد. او سراینده‌‌ای پر توان و قصه‌گویی مبتکر و آفرینشگر است و ارزش بالای او در تاریخ ادبیات ایران و جایگاه رفیعش در این حیطه به خاطر همین قدرت خلاقیت و انضباط ذهنی و ایجاد ارتباط معقول میان افراد و حوادث است. با این که بیشتر داستان‌هایش عاشقانه‌اند، اما از تدین و دلبستگی‌ معقول به اصول اخلاق برخوردارند. او عنداللزوم از بیان نکات اخلاقی و حکمی خودداری نمی‌کند و از ارائه مواعظ و رهنمودهای اخلاقی ابایی ندارد، اما به خود اجازه نمی‌دهد محوریت داستان و فضای اصلی و پیرنگ پررنگ آن تحت تاثیر نصایح و مواعظ او قرار گیرد. او با همه تقیدش به اخلاق پاک و سلوک درست، به یاد دارد که داستان‌پردازی شاعر است. شاعری داستانسرایی که باید پیکره روایی اثر خود را هر چه استوارتر و آسیب‌ناپذیرتر بسازد و شعاع تاثیر آن را بر مخاطبان توسعه دهد. گفت‌وگوهای جذاب و دلپذیری که میان شخصیت‌ها (کاراکترها)ی اصلی قصه‌هایش به خصوصیت شخصیت‌های عاشق (یا معشوق) به میان کشیده، از زیباترین مکالمات عاشقانه‌ای هستند که هم سیر منطقی داستان را نشان می‌دهند، هم منش‌ها و خلقیات شخصیت‌ها را بیان کرده و هم به داستان‌ها، تنوع و زیبایی خاصی می‌بخشند:

نخستین بار گفتش از کجایی/ بگفت از دار ملک آشنایی

بگفت آنجا زصنعت در چه کوشند/ بگفت انده خرند و جان فروشند

بگفتا ‌جان‌فروشی از ادب نیست / بگفت از عشقبازان این عجب نیست

که مناظره‌ای دلپذیر و دل‌انگیز را بین دو شخصیت عاشق و معشوق یا هر دو عاشق و هر دو معشوق ارائه می‌کند که هر چند می‌تواند به طور جداگانه مورد استشهاد قرار گیرد، اما با پیکره اصلی داستان، وابستگی و پیوستگی پرلطافتی دارد.

در قاموس‌ نظامی، آن که عاشق است نه فقط بر جنس مخالف خود عشق می‌ورزد که همه کائنات و موجودات عالم را دوست دارد. روحش به حدی لطیف است که گرفتاری آهویی یا آهوانی را در دام صیاد برنمی‌تابد.

سیدمحمود سجادی ‌/‌ جام‌‌جم